Relatywizm moralny – dyktatura według Benedykta XVI

Relatywizm moralny: definicja i problem

Relatywizm moralny to pogląd, według którego nie istnieją obiektywne normy dobra i zła, a sąd moralny zależy wyłącznie od jednostki, grupy społecznej, epoki albo kultury. W takim ujęciu człowiek nie pyta już: „czy ten czyn jest dobry?”, lecz raczej: „czy mnie to odpowiada?”, „czy nasza grupa to akceptuje?”, „czy większość tak uważa?”. To istotna różnica, bo moralność przestaje być rozpoznawaniem prawdy o człowieku, a staje się zmiennym zapisem preferencji.

Kościół nie nazywa relatywizmem każdej różnicy opinii. W wielu sprawach roztropni ludzie mogą oceniać okoliczności inaczej: jak pomóc rodzinie w kryzysie, jak wychować nastolatka, jak rozłożyć domowy budżet, jak zareagować na konflikt w pracy. Moralność katolicka zna znaczenie okoliczności. Katechizm Kościoła Katolickiego w numerach 1749-1756 przypomina, że moralność czynu zależy od trzech źródeł: przedmiotu czynu, intencji oraz okoliczności.

Relatywizm zaczyna się tam, gdzie człowiek twierdzi, że żaden czyn nie ma obiektywnej wartości moralnej. Tymczasem są czyny, których nie da się usprawiedliwić samą intencją. Kłamstwo w sądzie, zdrada małżeńska, wykorzystanie słabszego, korupcja, manipulacja dzieckiem, pogarda wobec chorego – to nie są wyłącznie „różne style życia”. Dotykają godności osoby i niszczą więzi społeczne.

Katolicka etyka nie neguje złożoności życia. Uczy jednak, że istnieje prawda obiektywna o dobru osoby. Sobór Watykański II w Gaudium et spes mówi o godności sumienia, ale nie przedstawia go jako prywatnego źródła prawa moralnego. Sumienie jest miejscem, w którym człowiek słyszy wezwanie do dobra, a nie fabryką własnych przykazań.

Dlatego trzeba odróżnić roztropność od relatywizmu. Roztropność pyta: „jak w tej konkretnej sytuacji najwierniej wybrać dobro?”. Relatywizm mówi: „nie ma dobra wspólnego dla wszystkich, jest tylko moja decyzja”. Pierwsze podejście wymaga pokory, modlitwy i rozumu. Drugie często kończy się samotnością, bo gdy znika wspólna prawda, zostaje siła opinii, emocji albo większości.

W parafii temat ten trzeba podejmować językiem spokojnym. Nie wystarczy rzucać hasłem „relatywizm moralny” jako etykietą na ludzi myślących inaczej. Trzeba cierpliwie wyjaśniać pojęcia, pokazywać konsekwencje i prowadzić do Chrystusa, który nie poniża człowieka, ale objawia mu pełnię prawdy o nim samym.

Dyktatura relatywizmu u Benedykta XVI

Wyrażenie dyktatura relatywizmu stało się szeroko znane dzięki homilii kard. Josepha Ratzingera z 18 kwietnia 2005 roku, wygłoszonej przed konklawe po śmierci Jana Pawła II. Kardynał, który dzień później został wybrany papieżem Benedyktem XVI, mówił wtedy o wierze dojrzałej, która nie daje się „miotaniu przez każdy powiew nauki”. Nawiązywał wprost do Ef 4,14, gdzie św. Paweł ostrzega przed niedojrzałością duchową, podatną na zmienne prądy nauczania.

Słowo „dyktatura” nie oznaczało u Ratzingera państwa policyjnego w sensie ścisłym. Oznaczało raczej presję kulturową: jeśli ktoś mówi, że istnieje prawda moralna, bywa natychmiast oskarżany o nietolerancję, fanatyzm albo brak empatii. W takiej atmosferze wolno mieć poglądy, ale pod warunkiem, że nie roszczą sobie prawa do prawdy. To paradoks: relatywizm głosi, że nie ma prawdy obiektywnej, lecz sam siebie narzuca jako normę obowiązującą wszystkich.

Benedykt XVI nie bronił agresywnego narzucania wiary. Jego myślenie wyrastało z przekonania, że wiara i rozum nie są wrogami. W Caritas in veritate 1-2 pisał, że miłość potrzebuje prawdy, bo bez niej łatwo staje się sentymentalizmem. Sama życzliwość nie wystarczy, jeśli nie pyta, co naprawdę służy człowiekowi. Lekarz, który z litości przemilcza diagnozę, nie okazuje miłości dojrzałej. Rodzic, który z obawy przed konfliktem nie stawia dziecku granic, nie wychowuje do wolności. Kapłan, który boi się mówić o grzechu, nie pomaga sumieniu.

Socjologowie religii, między innymi Charles Taylor i Peter Berger, opisali nowoczesne społeczeństwa jako przestrzeń pluralizmu, w której wiara przestaje być oczywistym tłem kultury. Człowiek spotyka wiele stylów życia, wiele języków moralnych i wiele propozycji sensu. Sam pluralizm nie jest złem. Problem powstaje wtedy, gdy z faktu różnorodności wyciąga się błędny wniosek: skoro ludzie się różnią, to nie istnieje żadna prawda.

Relatywizm w debacie publicznej działa zwykle subtelnie. Przykład pierwszy: zamiast pytać, czy pornografia niszczy obraz osoby, mówi się tylko o „treściach dla dorosłych”. Przykład drugi: zamiast pytać, czy aborcja dotyczy życia dziecka, redukuje się sprawę do języka „procedury”. Przykład trzeci: zamiast pytać, czy kłamstwo w reklamie jest moralnie złe, mówi się o „skutecznej komunikacji”. Język bywa miękki, ale skutek jest twardy: prawda znika z pola widzenia.

Chrześcijanin może bronić prawdy bez przemocy. Co więcej, musi to robić bez przemocy, bo prawda Chrystusa nie potrzebuje pogardy. Ef 4,15 mówi o trwaniu „w prawdzie i miłości”. Te dwa słowa są konieczne razem. Prawda bez miłości rani i zamienia się w surowość. Miłość bez prawdy myli dobro z akceptacją wszystkiego.

Dlatego w parafialnej katechezie warto odsyłać do tekstów źródłowych, takich jak Benedykt XVI i rozum wiary oraz encyklika Caritas in veritate. Benedykt XVI przypomina, że chrześcijaństwo nie jest prywatnym uczuciem religijnym, lecz spotkaniem z Logosem – Słowem, sensem i prawdą, które stało się ciałem.

Sumienie, wolność i prawda w nauczaniu Kościoła

Sumienie nie tworzy dobra i zła. Sumienie rozpoznaje moralną prawdę i wzywa człowieka do jej przyjęcia. KKK 1776 mówi, że w głębi sumienia człowiek odkrywa prawo, którego sam sobie nie nadaje, lecz któremu powinien być posłuszny. To jedno z najważniejszych zdań katolickiej antropologii moralnej.

Sumienie może się mylić. Może być źle uformowane przez egoizm, lęk, propagandę, presję środowiska, uzależnienie, zranienia rodzinne albo wieloletnie usprawiedliwianie własnych wyborów. KKK 1783-1785 podkreśla potrzebę formacji sumienia. Nie chodzi o tresurę, lecz o dojrzewanie w prawdzie. Formuje je Pismo Święte, modlitwa, rachunek sumienia, sakrament pokuty, nauczanie Kościoła, rozmowa z mądrym spowiednikiem i uczciwość wobec faktów.

Chrystus mówi: „Ja jestem drogą i prawdą, i życiem” (J 14,6). To zdanie nie jest metaforą psychologiczną. Jezus nie mówi jedynie, że zna prawdę albo że podaje zestaw zasad. On sam jest Prawdą, ponieważ w Nim Bóg objawia siebie i objawia człowieka człowiekowi. Dei Verbum uczy, że Bóg przemawia do ludzi jak do przyjaciół. Prawda chrześcijańska ma więc charakter osobowy: prowadzi do komunii, nie do ideologicznej dominacji.

Jan Paweł II w Veritatis splendor 34-35 mocno łączy wolność i prawdę. Wolność oderwana od prawdy nie staje się większa, lecz traci kierunek. Kierowca może powiedzieć: „jestem wolny, jadę 110 km/h przez wieś”, ale taka wolność zagraża innym. Pracownik może powiedzieć: „mam prawo trochę oszukać w fakturze”, lecz narusza sprawiedliwość. Małżonek może powiedzieć: „moje uczucia są najważniejsze”, ale przysięga małżeńska nie jest nastrojem, tylko moralnym zobowiązaniem.

Wolność chrześcijańska nie jest samowolą. Jest zdolnością wyboru dobra. Św. Paweł pisze: „Ku wolności wyswobodził nas Chrystus” (Ga 5,1), ale ta wolność owocuje miłością, cierpliwością, opanowaniem i wiernością, nie chaosem. Prawo naturalne, o którym mówi tradycja Kościoła, oznacza, że rozum ludzki może rozpoznać podstawowe dobro osoby: życie, rodzinę, prawdę, sprawiedliwość, odpowiedzialność, wierność danemu słowu.

Praktyczne zastosowania są bardzo konkretne. W rodzinie formacja sumienia zaczyna się od prostych zdań: „nie kłamiemy, bo zaufanie jest cenne”, „nie wyśmiewamy słabszego, bo każdy ma godność”, „przepraszamy, gdy skrzywdziliśmy”. W seksualności oznacza uznanie, że ciało nie jest przedmiotem użycia, lecz językiem osoby. W pracy oznacza odrzucenie łapówki, fałszywej faktury, nieuczciwego opisu usługi. W mediach oznacza nieudostępnianie oszczerstwa, nawet jeśli pasuje do naszych emocji politycznych.

Przykład czwarty: uczeń ściąga na sprawdzianie i mówi, że „wszyscy tak robią”. Sumienie dobrze uformowane odpowie: powszechność praktyki nie czyni jej uczciwą. Przykład piąty: rodzic pozwala dziecku na wszystko, bo nie chce być „surowy”. Miłość wymaga granic. Przykład szósty: internauta niszczy czyjąś reputację anonimowym komentarzem. Brak podpisu nie usuwa odpowiedzialności przed Bogiem.

Dlatego warto pogłębiać temat przez sumienie w nauczaniu Kościoła oraz Veritatis splendor – wolność i prawda. Sumienie jest wielkim darem, ale właśnie dlatego nie wolno go zostawić bez formacji. Nie wystarczy powiedzieć: „postępuj zgodnie z sumieniem”. Trzeba zapytać: czy to sumienie jest karmione Ewangelią, czy tylko opiniami z telefonu?

Jak odpowiadać na relatywizm w rodzinie i parafii

Odpowiedź na relatywizm nie zaczyna się od podniesionego głosu. Zaczyna się od jasnych pytań. „Co rozumiesz przez wolność?”. „Czy każda decyzja jest moralnie równa?”. „Czy skrzywdzenie niewinnego może być dobre, jeśli ktoś tak uważa?”. „Czy większość zawsze ma rację?”. Takie pytania pomagają odsłonić, że nawet osoba deklarująca relatywizm zwykle uznaje pewne obiektywne wartości: nie chce być okłamana, wykorzystana, zdradzona ani poniżona.

W rozmowie z osobą relatywistyczną trzeba unikać pogardy. Człowiek może nosić w sobie trudną historię: złe doświadczenia z religią, surowe wychowanie, hipokryzję dorosłych, zranienia w rodzinie. Obrona prawdy nie polega na wygraniu sporu za wszelką cenę. Polega na świadectwie, które łączy precyzję z miłością. Ef 4,15 pozostaje tu zasadą: prawda ma być mówiona w miłości.

Parafia powinna formować sumienia pozytywnie, nie tylko zakazami. Zakaz ma sens, gdy chroni dobro, ale sam zakaz nie pokazuje jeszcze piękna życia chrześcijańskiego. Dziecko łatwiej przyjmie normę „nie kłam”, gdy zobaczy ojca, który potrafi przyznać się do błędu. Młody człowiek łatwiej zrozumie czystość, gdy usłyszy nie tylko listę grzechów, ale naukę o godności ciała, wierności i miłości odpowiedzialnej. Dorosły łatwiej przyjmie wymaganie moralne, gdy zobaczy wspólnotę, która nie upokarza słabych.

• Katecheza dorosłych raz w miesiącu może omawiać KKK 1749-1756 i 1776-1785 na konkretnych przykładach z życia rodzinnego.
• Krąg biblijny może pracować nad tekstami J 14,6, Ef 4,14-15, Ga 5,1 oraz Mt 5,3-12.
• Spotkania dla rodziców mogą dotyczyć granic, telefonu, pornografii, uczciwości szkolnej i języka w domu.
• Rozmowy z młodzieżą powinny dopuszczać pytania, także trudne, bez natychmiastowego zawstydzania pytającego.
• Homilie mogą pokazywać związek między sakramentami a moralnością: Eucharystia kształtuje życie, a nie tylko pobożne uczucie.

Przykład siódmy: gdy nastolatek mówi „dla mnie to nie grzech”, rodzic może odpowiedzieć spokojnie: „rozumiem, że tak to czujesz; sprawdźmy jednak, co ten czyn robi z tobą, z drugą osobą i z twoją relacją z Bogiem”. Przykład ósmy: gdy ktoś mówi „Kościół odrzuca wolność”, warto wyjaśnić, że Kościół odrzuca samowolę niszczącą człowieka, ale broni wolności do dobra, świętości i odpowiedzialnej miłości.

Dialog nie oznacza rezygnacji z prawdy. Unitatis redintegratio i inne dokumenty Soboru Watykańskiego II uczą szacunku, rozmowy i rozeznawania, ale nie każą rozmywać depozytu wiary. Także Lumen Gentium przypomina, że Kościół jest ludem Bożym prowadzonym ku świętości, a Sacrosanctum Concilium ukazuje liturgię jako źródło życia chrześcijańskiego. Człowiek formowany przez słowo Boże i sakramenty uczy się prawdy nie jako hasła, lecz jako drogi życia.

Wychowywać do prawdy bez agresji oznacza stawiać wymagania i jednocześnie zostawiać przestrzeń na wzrost. Pan Jezus wobec Samarytanki przy studni nie udaje, że jej życie jest uporządkowane, ale też jej nie miażdży (J 4,1-26). Wobec kobiety pochwyconej na cudzołóstwie mówi: „Idź, a od tej chwili już nie grzesz” (J 8,11). Miłosierdzie i wezwanie do nawrócenia są razem.

W tym sensie centrum odpowiedzi na relatywizm nie jest abstrakcyjna teoria, lecz Chrystus. On jest Prawdą, która zna serce człowieka i potrafi je uleczyć. Dlatego parafia, rodzina i szkoła nie powinny jedynie zwalczać błędnych idei. Powinny pokazywać piękno dobra: małżeństwo wierne, pracę uczciwą, język bez pogardy, modlitwę regularną, przebaczenie po konflikcie, troskę o słabszych. Tak prawda staje się widzialna.

W rozmowie z młodymi szczególnie pomocne jest przejście od abstrakcji do doświadczenia. Zamiast zaczynać od oskarżenia kultury, można zapytać: „czy chciałbyś żyć w świecie, w którym obietnice nic nie znaczą?”, „czy miłość bez wierności naprawdę daje bezpieczeństwo?”, „czy wolność bez odpowiedzialności nie krzywdzi słabszych?”. Takie pytania otwierają drogę do jak rozmawiać o wierze z młodzieżą i do cierpliwej formacji.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest relatywizm moralny?

Relatywizm moralny to pogląd, że dobro i zło nie mają obiektywnej podstawy. Według takiego ujęcia normy moralne zależą wyłącznie od osoby, grupy, kultury albo epoki. Kościół odpowiada, że istnieje prawda o dobru osoby, którą człowiek może rozpoznawać rozumem i sumieniem.

Co Benedykt XVI nazwał dyktaturą relatywizmu?

Benedykt XVI, jeszcze jako kard. Joseph Ratzinger, mówił 18 kwietnia 2005 roku o presji kulturowej, która uznaje przekonanie o prawdzie za nietolerancję. Chodziło o sytuację, w której jedyną dopuszczalną postawą staje się twierdzenie, że nie ma trwałej prawdy moralnej.

Czy Kościół odrzuca wolność sumienia?

Nie. Kościół bardzo poważnie traktuje sumienie, ale uczy, że musi być ono formowane. KKK 1776-1785 pokazuje, że sumienie nie jest źródłem prawdy, lecz miejscem jej rozpoznania. Człowiek ma obowiązek szukać prawdy i według niej postępować.

Czy chrześcijanin może prowadzić dialog z osobą o innych poglądach?

Tak. Dialog jest konieczny i powinien być prowadzony z szacunkiem. Nie oznacza jednak rezygnacji z przekonania, że istnieje obiektywne dobro. Chrześcijański dialog łączy cierpliwość, słuchanie, jasne pojęcia i odwagę świadectwa.

Jak uczyć dzieci prawdy moralnej bez moralizowania?

Najlepiej przez przykład, rozmowę i konsekwencję. Dziecko łatwiej przyjmuje normy, gdy widzi, że chronią miłość, sprawiedliwość i godność osoby. Rodzice powinni wyjaśniać sens zasad, a nie tylko wymagać zewnętrznego posłuszeństwa.

Czy relatywizm jest tym samym co tolerancja?

Nie. Tolerancja oznacza szacunek dla osoby mimo różnic. Relatywizm twierdzi natomiast, że nie ma obiektywnej prawdy moralnej. Można szanować człowieka, który myśli inaczej, i jednocześnie nie zgadzać się z jego oceną moralną.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.