Sprzeczności w Biblii – jak je rozumieć w świetle Dei Verbum

Czym są „sprzeczności” w Biblii i dlaczego w ogóle o nich mówimy

Zarzut o sprzecznościach w Piśmie Świętym pojawia się w katechezie regularnie – czasem od osób krytycznie nastawionych do wiary, częściej od wiernych, którzy w trakcie własnej lektury napotykają miejsca trudne. Najczęściej cytowane przykłady to dwa opisy stworzenia (Rdz 1,1-2,4a i Rdz 2,4b-25), różniące się rodowody Jezusa (Mt 1,1-17 i Łk 3,23-38), liczba kobiet przy grobie wielkanocnym (Mk 16,1 – trzy; Mt 28,1 – dwie; J 20,1 – jedna), a nawet okoliczności śmierci Judasza (Mt 27,5 i Dz 1,18).

Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei Verbum Soboru Watykańskiego II (1965) dostarcza klucza hermeneutycznego, który nie jest ucieczką w „wszystko da się pogodzić”, lecz dojrzałą propozycją czytania. W numerze 12 dokumentu Sobór wskazuje trzy kryteria interpretacji: jedność całego Pisma, żywą Tradycję Kościoła oraz analogię wiary. Te trzy zasady, połączone z rzetelną pracą egzegetyczną, rozwiązują pozorne sprzeczności i pozwalają zobaczyć w nich raczej bogactwo perspektyw niż błąd.

W tym opracowaniu wyjaśniam, czym jest natchnienie biblijne według Magisterium, jak rozróżniać prawdę zbawczą od szczegółu historycznego, oraz omawiam konkretnie 7 najczęściej przywoływanych „sprzeczności” – z rozwiązaniem każdej z nich.

Natchnienie i bezbłędność Pisma – co dokładnie mówi Kościół

Punktem wyjścia jest Dei Verbum 11: „Księgi Pisma w sposób pewny, wiernie i bez błędu uczą prawdy, jaka z woli Bożej miała być przez Pismo Święte utrwalona dla naszego zbawienia.” Sformułowanie to jest precyzyjne i zostało wypracowane w trakcie soborowych dyskusji w latach 1962-1965 jako rozwinięcie nauczania Leona XIII (encyklika Providentissimus Deus, 1893), Benedykta XV (Spiritus Paraclitus, 1920) i Piusa XII (Divino afflante Spiritu, 1943).

Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 107) cytuje ten fragment dokładnie i dodaje: bezbłędność dotyczy „prawdy zbawczej” – tego, co Bóg chciał objawić dla naszego zbawienia. Nie obejmuje natomiast szczegółów astronomicznych, geograficznych, biologicznych czy chronologicznych, które autor natchniony przejmował z kultury swojej epoki. To rozróżnienie pochodzi już od św. Augustyna (De Genesi ad litteram, II,9,20): Duch Święty „nie chciał uczyć ludzi tych rzeczy, które nie mają żadnego związku ze zbawieniem”.

Kluczowe są też trzy zasady z Dei Verbum 12, gdy idzie o sens dosłowny i sens duchowy:

• Rodzaje literackie – autor natchniony posługuje się gatunkiem swojego czasu: kronika, midrasz, apokaliptyka, mowa prorocka, list, ewangelia (która sama jest gatunkiem unikalnym).
• Kontekst kulturowy – sposoby narracji semickiej Bliskiego Wschodu I w. n.e. różnią się od współczesnej historiografii akademickiej.
• Intencja autora – co święty pisarz chciał wyrazić i co przez niego chciał objawić Bóg.

Bez tych kryteriów każda lektura fundamentalistyczna – zarówno ta apologetyczna, jak i ta krytyczna – prowadzi w ślepy zaułek.

Dwa opisy stworzenia (Rdz 1 i Rdz 2) – czy się wykluczają

Najbardziej znana „sprzeczność” otwiera Biblię. W Rdz 1,1-2,4a człowiek zostaje stworzony szóstego dnia, jako ostatni, mężczyzna i kobieta razem, na obraz Boży. W Rdz 2,4b-25 najpierw stwarzany jest mężczyzna, potem rośliny, potem zwierzęta, a kobieta pojawia się jako ostatnia, z żebra Adama.

Egzegeza historyczno-krytyczna identyfikuje tu dwie tradycje redakcyjne: kapłańską (P, ok. VI w. p.n.e., okres niewoli babilońskiej) i jahwistyczną (J, ok. X-IX w. p.n.e.). Ich połączenie w jeden tekst nie jest błędem redaktora – jest świadomą decyzją teologiczną. Każdy opis odpowiada na inne pytanie:

• Rdz 1 odpowiada na pytanie „kto stworzył i jakim jest świat?” – kosmiczny porządek, sześciodniowa struktura liturgiczna kończąca się szabatem, godność człowieka jako imago Dei.
• Rdz 2 odpowiada na pytanie „kim jest człowiek?” – jego relacja do ziemi (adamah – adam), powołanie do pracy i odpoczynku, dwupłciowość jako wzajemna komplementarność.

Jan Paweł II w katechezach środowych 1979-1984 (zebranych w Mężczyzną i niewiastą stworzył ich) pokazuje, że dwa opisy się dopełniają. Każdy ma inny rodzaj literacki: pierwszy to hymn liturgiczny o strukturze 3+3+1 dni, drugi to narracja antropologiczna z elementami sapiencjalnymi. KKK 289 stwierdza: „natchnione opowiadania pierwszej księgi Pisma Świętego o stworzeniu (…) mogą mieć źródła zaczerpnięte z różnych tradycji”. Sprzeczność znika, gdy zrezygnujemy z czytania obu rozdziałów jako protokołu kronikarskiego.

Dwa rodowody Jezusa (Mt 1 i Łk 3) – rozwiązanie trzech tradycji

Mateusz wymienia 42 pokolenia od Abrahama do Chrystusa, pogrupowane w trzy serie po 14 (Mt 1,17). Łukasz idzie wstecz od Jezusa aż do Adama, wymieniając 77 pokoleń (Łk 3,23-38). Między Dawidem a Józefem różnice są drastyczne – u Mateusza linia idzie przez Salomona, u Łukasza przez Natana, innego syna Dawida. Ojciec Józefa to u Mateusza Jakub (Mt 1,16), u Łukasza Heli (Łk 3,23).

Tradycja patrystyczna i współczesna egzegeza proponują trzy linie rozwiązań:

1. Lewirat – Juliusz Afrykański (III w.) wyjaśniał, że Heli i Jakub byli braćmi przyrodnimi; gdy jeden umarł bezdzietnie, drugi pojął wdowę i Józef był prawnym synem jednego, biologicznym drugiego (zob. Pwt 25,5-10).
2. Rodowód Maryi – od Marcina Lutra przez Bengla po wielu współczesnych: Łukaszowy rodowód idzie przez Maryję, a „syn Helego” oznacza zięcia.
3. Funkcja teologiczna – oba rodowody są przede wszystkim teologią, nie zaś rejestrem USC. Mateusz pisze do chrześcijan z judaizmu i pokazuje Jezusa jako syna Dawida, syna Abrahama (Mt 1,1) – stąd struktura 3 × 14 (gematria imienia Dawid: D+W+D = 4+6+4 = 14). Łukasz pisze do chrześcijan z pogan i sprowadza linię do Adama, syna Bożego (Łk 3,38) – Jezus jest Zbawicielem całej ludzkości.

Benedykt XVI w Jezusie z Nazaretu (tom o dzieciństwie, 2012) podkreśla, że rodowody są teologicznymi wyznaniami wiary, a nie genealogiami w sensie nowożytnym. Pomijanie pokoleń (Mateusz omija trzech królów judzkich między Joramem a Ozjaszem) było u Semitów normalne i nie stanowiło fałszerstwa.

Niedziela poranek – ile kobiet, ilu aniołów, w jakim porządku

Cztery Ewangelie różnią się w opisie pierwszego dnia tygodnia po szabacie:

Pozorne sprzeczności rozwiązuje się trzema obserwacjami:

• „Sama” nie wyklucza „innych” – Jan koncentruje się na Magdalenie, ale Mr 20,2 zawiera kluczowe „nie wiemy, gdzie Go położyli” (liczba mnoga!), co wskazuje na grupę. Skupienie narracyjne na jednej postaci to częsta technika literacka epoki.
• Jeden anioł nie wyklucza dwóch – wzmianka o jednym mówcy nie przeczy obecności drugiego (zasada logiki: „jest A” nie wyklucza „jest też B”).
• Różne momenty – kobiety przychodziły kilkakrotnie, w różnym składzie. Pierwsza fala wczesnym świtem, druga z aromatami po wschodzie słońca.

Co więcej – drobne rozbieżności są dowodem niezależności świadectw, a nie zmowy. W kryminalistyce zeznania czterech świadków identyczne co do detalu wzbudzają podejrzenie ustalenia wersji. Cztery Ewangelie pokazują wydarzenie z czterech perspektyw, jak opisuję w katechezie o czterech Ewangelistach.

Śmierć Judasza (Mt 27,5 i Dz 1,18) – powieszenie czy upadek

Mateusz: Judasz „poszedł i powiesił się”. Dzieje Apostolskie: „spadłszy głową na dół pękł na pół i wypłynęły wszystkie jego wnętrzności”. Pozorna sprzeczność.

Tradycyjne rozwiązanie egzegetyczne (już Euzebiusz z Cezarei, IV w., cytujący Papiasza) wskazuje na komplementarność: Judasz najpierw się powiesił, ciało po jakimś czasie spadło z drzewa lub urwał się sznur, a w klimacie palestyńskim szybko nabrzmiałe zwłoki pękły przy upadku. Pole Krwi (Hakeldama) znajduje się w dolinie Hinnom, na zboczu – geografia terenu czyni opis Dziejów technicznie wiarygodnym.

Drugi aspekt jest teologiczny: Mateusz akcentuje samobójstwo jako gest rozpaczy (kontrastowo do Piotra, który „wyszedł i gorzko zapłakał” – Mt 26,75). Łukasz w Dziejach używa języka biblijnego o karze Bożej (por. los Antiocha IV Epifanesa w 2 Mch 9,5-12) – „pękł na pół” to formuła z mądrościowej tradycji o losie bezbożnika.

Bóg Starego i Nowego Testamentu – czy to ten sam Bóg

To zarzut głębszy od poprzednich – postawiony już w II w. przez Marcjona (excommunikowanego w 144 r. n.e.), który twierdził, że gniewny Bóg Starego Testamentu jest innym bytem niż miłosierny Ojciec Jezusa. Kościół od początku odrzucił tę dychotomię.

Dei Verbum 16 stwierdza: „Bóg, sprawca natchnienia i Autor ksiąg obydwu Testamentów, mądrze postanowił, by Nowy Testament był ukryty w Starym, a Stary w Nowym znalazł wyjaśnienie.” Cytuje przy tym św. Augustyna (Quaestiones in Heptateuchum, 2,73): „Novum in Vetere latet, et in Novo Vetus patet„.

Praktyczne klucze do „trudnych” tekstów Starego Testamentu:

• Pedagogia Boża – KKK 122: Bóg objawia się stopniowo, dostosowując się do „stanu ludzkości jeszcze nie odkupionej”. Prawo lex talionis „oko za oko” (Wj 21,24) było ograniczeniem nieproporcjonalnej zemsty plemiennej, nie zaś jej promocją.
• Język antropomorficzny – „gniew Boga” nie opisuje afektu w sensie psychologicznym, lecz Bożą sprawiedliwość wobec zła (KKK 210).
• Chrystocentryczna lektura – punktem dojścia każdego tekstu jest Chrystus (Łk 24,27: „wykładał im, co we wszystkich Pismach odnosiło się do Niego”).

Sam Jezus w Mt 5,17 deklaruje: „Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić.” Wypełnienie znaczy nadanie pełnego sensu, a nie zaprzeczenie.

Kazania na Górze i na Równinie – dwa wydarzenia czy redakcja

Mt 5-7 lokalizuje wielkie kazanie Jezusa na górze, podaje 9 błogosławieństw (Mt 5,3-12). Łk 6,17-49 sytuuje podobne nauczanie „na równinie”, podając 4 błogosławieństwa i 4 „biada” (Łk 6,20-26).

Rozwiązanie egzegetyczne uwzględnia praktykę nauczania rabinackiego: Jezus jako wędrowny nauczyciel mógł wielokrotnie powtarzać kluczowe treści w różnych miejscach. Ewangeliści zbierali Jego słowa i komponowali w mowy katechetyczne. Mateusz pisze dla społeczności o korzeniach żydowskich i nadaje kazaniu strukturę nowego Synaju – stąd góra (paralelizm do Mojżesza z Wj 19). Łukasz pisze dla pogan i akcentuje wymiar społeczny – stąd równina (gdzie tłum może podejść) i błogosławieństwa konkretnie ekonomiczne („ubodzy”, nie „ubodzy w duchu”).

To nie sprzeczność – to różna teologiczna kompozycja tego samego nauczania. Sobór mówi o tym wprost w Dei Verbum 19: ewangeliści „z wielu rzeczy przekazanych ustnie lub już pisemnie pewne wybrali, inne ujęli w pewną syntezę, inne wreszcie zastosowali do stanu Kościołów”.

Liczby w księgach historycznych – 600 000 czy mniej

Lb 1,46 podaje 603 550 wojowników wyprowadzonych z Egiptu, co implikuje ok. 2 milionów osób ogółem. Archeologia i wydolność demograficzna Synaju czynią taką liczbę problematyczną. Podobnie 1 Krn 21,5 podaje 1 100 000 wojowników Izraela za Dawida, podczas gdy 2 Sm 24,9 mówi o 800 000.

Rozwiązania na trzech poziomach:

1. Filologiczne – hebrajskie elef oznacza zarówno „tysiąc”, jak i „klan, oddział”. 603 „oddziałów” o średniej liczebności kilkunastu mężczyzn daje realistyczne kilka tysięcy wojowników (tak: Mendenhall, Humphreys i inni).
2. Symboliczne – okrągłe wielkie liczby pełnią funkcję retoryczną podkreślającą wielkość Bożego błogosławieństwa (por. Rdz 22,17 „rozmnożę potomstwo twoje jak gwiazdy na niebie”).
3. Redakcyjne – różnice między Samuelową a Kronikarską wersją wynikają z różnych źródeł i celów teologicznych obu autorów. Kronikarz pisze po niewoli, dla pokolenia odbudowującego tożsamość.

Pius XII w Divino afflante Spiritu 36 wzywał egzegetów do badania „rodzajów literackich Wschodu” – liczby w starożytnym Bliskim Wschodzie nie zawsze były matematyczne, często były retoryczne.

Praktyczne zasady czytania trudnych miejsc

Z piętnastu lat pracy duszpasterskiej w polskich parafiach wyniosłem zestaw praktyk, które polecam każdemu, kto chce uczciwie przeczytać Biblię:

1. Czytaj w kontekście całej księgi – nigdy pojedynczy werset bez perykopy, perykopy bez rozdziału, rozdziału bez kompozycji księgi.
2. Sprawdź rodzaj literacki – czy to historia (Sm, Krl, Łk-Dz), poezja (Ps, Pnp), mądrość (Prz, Koh), prorocy (Iz, Jr), apokaliptyka (Dn, Ap), list (Pawłowe), narracja teologiczna (J).
3. Konsultuj Biblię Tysiąclecia z przypisami – wydanie V (2000) lub pallotyńskie Wydawnictwa Świętego Pawła – przypisy znakomicie wyjaśniają trudności.
4. Sięgnij po komentarz – Międzynarodowy Komentarz do Pisma Świętego (Verbinum), Katolicki Komentarz Biblijny (Vocatio), albo Komentarz Historyczno-Kulturowy (Vocatio).
5. Czytaj w kluczu KKK – paragrafy 101-141 omawiają interpretację Pisma; KKK 109-119 podają cztery sensy: dosłowny, alegoryczny, moralny, anagogiczny.
6. Module rytm – 15 minut dziennie lectio divina daje rocznie ok. 90 godzin osobistego kontaktu ze słowem, więcej niż przeciętny kurs uniwersytecki.
7. Sprzeczność zostaw nierozwiązaną – jeśli czegoś nie rozumiesz, zapisz pytanie i zapytaj duszpasterza lub biblistę. Nierozwiązane nie znaczy nierozwiązywalne.

Papież Franciszek w adhortacji Verbum Domini (kontynuując myśl Benedykta XVI z 2010 r.) przypomina, że Biblia „nie jest księgą historii w sensie nowożytnym, lecz świadectwem wiary spisanym przez wierzących dla wierzących”. Wszystkie omówione „sprzeczności” rozwiązują się, gdy przyjmujemy ten klucz – bez ucieczki w fundamentalizm, ale i bez kapitulacji wobec hiperkrytycyzmu.

Magisterium i komisja biblijna – oficjalne dokumenty

Dla porządku warto wymienić kluczowe dokumenty Magisterium dotyczące interpretacji:

• Sobór Trydencki, sesja IV (1546) – kanon Pisma i autorytet Wulgaty.
• Sobór Watykański I, konstytucja Dei Filius (1870) – natchnienie i bezbłędność.
• Leon XIII, Providentissimus Deus (1893) – otwarcie na metody naukowe.
• Pius XII, Divino afflante Spiritu (1943) – rodzaje literackie, języki oryginalne.
• Sobór Watykański II, Dei Verbum (1965) – synteza całej nauki.
• Papieska Komisja Biblijna, Interpretacja Pisma Świętego w Kościele (1993) – przegląd 11 metod współczesnej egzegezy.
• Benedykt XVI, Verbum Domini (2010) – aktualizacja po 45 latach od Soboru.

Można je czytać równolegle z konkretnymi tekstami biblijnymi – to praktyka, którą polecam w naszej grupie biblijnej działającej w parafii oraz każdemu indywidualnemu czytelnikowi.

Najczęściej zadawane pytania

Czy katolik musi wierzyć, że świat został stworzony w 6 dni po 24 godziny?

Nie. KKK 337 mówi o „stworzeniu” jako rzeczywistości, nie precyzując długości „dni”. Pius XII w Humani generis (1950) dopuścił, by ciało ludzkie ewoluowało z wcześniejszych form (zachowując stwórczy akt duszy). Jan Paweł II w przemówieniu do Papieskiej Akademii Nauk (1996) stwierdził, że ewolucja jest „więcej niż hipotezą”. Konkordyzm naukowy (próby zgrania 6 dni z 13,8 mld lat) nie jest wymagany ani zalecany.

Co zrobić, gdy ateista wskazuje mi konkretną sprzecznosć, której nie umiem wyjaśnić?

Powiedz uczciwie: „Nie wiem, sprawdzę”. Następnie skonsultuj się z księdzem, biblistą lub solidnym komentarzem (np. Katolickim Komentarzem Biblijnym Vocatio). Apologetyka pospieszna i naciągana wyrządza więcej szkód niż uczciwe „nie wiem na razie”. Dwa tysiące lat egzegezy zgromadziło odpowiedzi na praktycznie wszystkie znane trudności – trzeba tylko znaleźć właściwy tom.

Czy fakt, że ewangelie się różnią, podważa ich wiarygodność historyczną?

Przeciwnie – wzmacnia. Cztery niezależne świadectwa różniące się detalem, a zgodne co do rdzenia (życie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa) to standard wiarygodnych źródeł starożytnych. Tacyt, Swetoniusz i Plutarch o tych samych wydarzeniach piszą z większymi rozbieżnościami i historycy ich nie odrzucają. Jezus historyczny jest jedną z najlepiej udokumentowanych postaci I w. n.e.

Czy mogę pomijać niektóre księgi Starego Testamentu, jeśli wydają mi się okrutne?

Nie warto. Lekcjonarz mszalny celowo zawiera trudne fragmenty (Ksiąg Jozuego, Sędziów, Psalmów złorzeczących), bo Kościół czyta całą Biblię, nie wybierając. Klucz interpretacyjny daje liturgia: trudny tekst zawsze stoi obok Ewangelii, która go rozjaśnia. Marcjon w II w. próbował odrzucić Stary Testament – Kościół uznał to za herezję, bo Bóg objawiający się Abrahamowi i Bóg Jezusa Chrystusa to jeden Bóg.

Jakiego przekładu Biblii używać przy studiowaniu trudnych miejsc?

Polecam trzy równolegle: Biblię Tysiąclecia wyd. V (najpopularniejsza liturgicznie, dobre przypisy), Biblię Paulistów wyd. 2008 (najnowsze tłumaczenie z aparatem krytycznym) oraz Biblię Poznańską (rozbudowany komentarz egzegetyczny). Przy bardziej zaawansowanych studiach warto zajrzeć do interlinearnej Biblii hebrajsko-greckiej (Vocatio).

Czy nauczanie Kościoła o bezbłędności Biblii zmieniało się w historii?

Sformułowania ewoluowały, treść pozostaje. Trydent (1546) mówił o księgach przyjmowanych „pari pietatis affectu„. Watykański I (1870) wprowadził pojęcie natchnienia jako autorstwa Bożego. Leon XIII rozszerzył je o wszystkie aspekty. Pius XII dopuścił rodzaje literackie. Vat. II w Dei Verbum 11 precyzyjnie połączył bezbłędność z „prawdą dla naszego zbawienia”. To rozwój doktryny w sensie newmanowskim – pogłębianie, nie zmiana.

Czy egzegeza historyczno-krytyczna jest akceptowana przez Kościół?

Tak, jako jedna z metod. Papieska Komisja Biblijna w dokumencie z 1993 r. wymienia ją jako „niezbędną do naukowej egzegezy starożytnych tekstów”, krytykując jednocześnie jej ograniczenia (gdy działa bez wymiaru wiary). Obok niej dokument wymienia 10 innych podejść: narracyjne, retoryczne, semiotyczne, kanoniczne, w nawiązaniu do tradycji żydowskiej, w świetle historii oddziaływania, socjologiczne, kulturowo-antropologiczne, psychologiczne, wyzwolenia i feministyczne. Każde wnosi pewien wkład w pełną interpretację.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.