Redemptoryści – Zgromadzenie Najświętszego Odkupiciela

Zgromadzenie Najświętszego Odkupiciela – charyzmat i misja redemptorystów

Zgromadzenie Najświętszego Odkupiciela (łac. Congregatio Sanctissimi Redemptoris, skrót CSsR) zostało założone 9 listopada 1732 roku w Scali koło Amalfi we Włoszech przez św. Alfonsa Marię de Liguori (1696-1787). Charyzmat zgromadzenia streszcza się w słowach motta zaczerpniętego z Psalmu 130(129): Copiosa apud Eum redemptio – „U Niego jest obfite odkupienie” (Ps 130,7). Konstytucje CSsR (n. 1) precyzują, że celem instytutu jest „iść za przykładem Jezusa Chrystusa Zbawiciela, głosząc słowo Boże ubogim, jak On sam o sobie powiedział: Posłał mnie głosić Ewangelię ubogim (Łk 4,18)”.

Na świecie redemptoryści tworzą ok. 5300 zakonników w 78 krajach, podzielonych na 5 konferencji kontynentalnych (dane Curia Generalizia, Rzym 2024). Polska Prowincja Warszawska liczy ok. 270 współbraci w 22 wspólnotach, a Prowincja Bratysławska obejmuje także część południowej Polski. Główne dzieła to misje parafialne, duszpasterstwo sanktuariów (w tym Jasna Góra-Tuchów, Bardo Śląskie, Toruń), Radio Maryja oraz Wyższe Seminarium Duchowne w Tuchowie.

Św. Alfons Maria de Liguori – założyciel i Doktor Kościoła

Alfons Maria de Liguori urodził się 27 września 1696 roku w Marianelli pod Neapolem w rodzinie szlacheckiej. W wieku 16 lat uzyskał doktorat obojga praw (cywilnego i kanonicznego) na Uniwersytecie Neapolitańskim – co było ewenementem, ponieważ minimalny wiek wynosił 20 lat. Po 8 latach pracy jako adwokat, przegrawszy proces księcia Filipa Orsiniego (1723), porzucił karierę prawniczą i wstąpił do seminarium. Święcenia kapłańskie przyjął 21 grudnia 1726 roku.

Spotkanie z pasterzami i wieśniakami w okolicach Scali, pozbawionymi systematycznej katechezy, doprowadziło go do założenia zgromadzenia ukierunkowanego na ewangelizację ludu wiejskiego. Pius IX kanonizował Alfonsa w 1839 roku, a Pius IX ogłosił go Doktorem Kościoła w 1871 roku (jako 23. doktora). Pius XII bullą Quemadmodum Sancti Pauli z 26 kwietnia 1950 roku ustanowił go patronem spowiedników i moralistów. Jego dzieło Theologia Moralis (9 tomów, 1748-1785) do dziś stanowi punkt odniesienia w teologii moralnej – cytuje je m.in. Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 2173, 2299).

Pisma św. Alfonsa – liczby i wpływ

Św. Alfons pozostawił 111 dzieł pisarskich, przetłumaczonych łącznie na 72 języki. Najważniejsze tytuły to:

• Theologia Moralis (1748) – podręcznik teologii moralnej oparty na zasadzie probabilizmu umiarkowanego (ekwiprobabilizm)
• Glorie Maryi (1750) – komentarz do antyfony Salve Regina, ponad 700 wydań w 28 językach
• Praktyka miłości Jezusa Chrystusa (1768) – dzieło ascetyczne, ulubiona lektura św. Teresy od Dzieciątka Jezus
• Nawiedzenia Najświętszego Sakramentu (1745) – 31 nawiedzeń + 31 nawiedzeń Maryi
• Przygotowanie do śmierci (1758) – 36 rozważań, do dziś używane w rekolekcjach

Historia powstania zgromadzenia – od Scali do misji globalnej

Bezpośrednią inspiracją do założenia CSsR było spotkanie Alfonsa z s. Marią Celeste Crostarosa w Scali, która 3 października 1731 roku w widzeniu mistycznym otrzymała wzór nowej rodziny zakonnej – męskiej i żeńskiej – poświęconej naśladowaniu Chrystusa Odkupiciela. Pierwsza wspólnota powstała 9 listopada 1732 roku w klasztorze przy szpitalu Santa Maria della Consolazione w Scali. Stolica Apostolska zatwierdziła Regułę 25 lutego 1749 roku bullą Benedykta XIV Ad pastoralis dignitatis fastigium.

W ciągu pierwszych 50 lat zgromadzenie pozostawało ograniczone do Królestwa Neapolitańskiego ze względu na konflikt z rządem o tzw. regolamento. Punktem przełomowym była działalność św. Klemensa Marii Hofbauera (1751-1820), Czecha, który w 1785 roku przeniósł zgromadzenie poza Alpy – do Warszawy, gdzie redemptoryści osiedlili się przy kościele św. Benona (1787-1808). Hofbauer został kanonizowany w 1909 roku przez Piusa X i jest dziś patronem Wiednia oraz drugim założycielem CSsR.

Redemptoryści w Polsce – 240 lat obecności

Polska tradycja redemptorystowska sięga 1787 roku, kiedy św. Klemens Hofbauer założył wspólnotę w Warszawie przy kościele św. Benona. W ciągu 21 lat (do kasacji w 1808 roku przez Napoleona) bennonici – jak ich nazywano – prowadzili szkołę dla 300 chłopców, sierociniec, ośmiokrotną dzienną liturgię, kazania w czterech językach (polskim, niemieckim, francuskim, łacińskim). Restytucja w Galicji nastąpiła w 1883 roku – dzięki staraniom bł. Bernarda Łubieńskiego (1846-1933), który osiedlił współbraci w Mościskach, Tuchowie (1893) i Krakowie.

Współczesna Polska Prowincja Warszawska została erygowana 2 lutego 1894 roku. Po II wojnie światowej, w wyniku zmiany granic, prowincja koncentrowała się na ziemiach polskich, prowadząc m.in. sanktuaria w Tuchowie (Matki Bożej Tuchowskiej, koronacja 1904 i 2004), Bardzie Śląskim (Matki Bożej Strażniczki Wiary, koronacja 1966), Toruniu (kościół Świętego Józefa) oraz znane misje ludowe i rekolekcje parafialne (ok. 400 serii rocznie).

Charyzmat misyjny – posłannictwo do najbardziej opuszczonych

Konstytucje CSsR z 1982 roku (zaktualizowane na Kapitule Generalnej 2016) w numerze 5 określają adresatów posłannictwa jako „najbardziej opuszczonych, zwłaszcza ubogich”. Termin abandonatissimi nie odnosi się tylko do ubóstwa materialnego – obejmuje:

• Ubóstwo geograficzne – tereny wiejskie, peryferie miast, kraje misyjne (Amazonia, Madagaskar, Afryka subsaharyjska)
• Ubóstwo duchowe – osoby oddalone od Kościoła, w kryzysie wiary, niesakramentalne
• Ubóstwo egzystencjalne – więźniowie, uzależnieni, migranci, chorzy terminalnie
• Ubóstwo katechetyczne – środowiska bez systematycznej formacji religijnej

To rozumienie współgra z nauczaniem papieża Franciszka w adhortacji Evangelii Gaudium (n. 20-24) o „Kościele wychodzącym” i preferencyjnej opcji na rzecz ubogich (n. 198-201). Św. Jan Paweł II w przemówieniu do Kapituły Generalnej CSsR z 6 października 1997 roku przypominał: „Bądźcie wierni waszemu charyzmatowi misyjnemu, idźcie tam, gdzie inni nie chcą lub nie mogą iść”.

Misje parafialne – metoda alfonsjańska

Klasyczna misja parafialna w stylu alfonsjańskim trwa 8-14 dni i opiera się na czterech filarach:

1. Kazanie o rzeczach ostatecznych (śmierć, sąd, niebo, piekło) – na podstawie Łk 16,19-31 i Mt 25,31-46
2. Kazanie o miłosierdziu Bożym – centralnie umieszczone, z odwołaniem do J 3,16 i Łk 15
3. Spowiedź generalna – zachęta do pojednania po dłuższej nieobecności, KKK 1422-1424
4. Odnowa życia chrześcijańskiego – zawiązanie bractw, kółek różańcowych, podjęcie postanowień

Według statystyk Polskiej Prowincji Warszawskiej (2023) misje parafialne prowadzone są w średnio 380-420 parafiach rocznie, obejmując ok. 2,5 mln wiernych. Czas trwania kazań misyjnych wynosi 35-45 minut – znacznie więcej niż homilia niedzielna (8-12 min) – co odpowiada zaleceniu św. Alfonsa o „powolnym kruszeniu twardych serc”.

Duchowość redemptorystowska – Eucharystia, Matka Boża, Krzyż

Duchowość CSsR opiera się na trzech kolumnach, wyznaczonych przez samego założyciela: kult Eucharystii, nabożeństwo do Matki Bożej Nieustającej Pomocy oraz medytacja Męki Pańskiej. Konstytucje (n. 23) określają je jako „trzy źródła, z których karmi się życie wewnętrzne redemptorysty”.

Nawiedzenia Najświętszego Sakramentu

Św. Alfons w Visite al Santissimo Sacramento (1745) zostawił model codziennej godziny adoracji – 31 nawiedzeń na każdy dzień miesiąca, połączonych z 31 nawiedzeniami Maryi. Konstytucje CSsR n. 32 zobowiązują współbraci do codziennej, co najmniej półgodzinnej adoracji eucharystycznej. Sobór Watykański II w Sacrosanctum Concilium (n. 7, 10) potwierdza centralne miejsce Eucharystii jako „źródła i szczytu życia chrześcijańskiego” – co rozwija KKK 1324.

Matka Boża Nieustającej Pomocy

Ikona Matki Bożej Nieustającej Pomocy (gr. Theotokos tou Pathous) pochodzi z XV wieku, z Krety, prawdopodobnie z warsztatu Andrzeja Rycos. Po 300 latach kultu w kościele San Matteo w Rzymie i okresie ukrycia (1798-1864), papież Pius IX dekretem z 11 grudnia 1865 roku przekazał ikonę redemptorystom, powierzając im wezwanie: Fatela conoscere – „Sprawcie, by Ją poznano”. Ikona została intronizowana 26 kwietnia 1866 roku w kościele Sant’Alfonso przy via Merulana w Rzymie, gdzie znajduje się do dziś.

Charakterystyczne elementy ikonograficzne ikony:

• Litery greckie MP-ΘΥ (Matka Boga) i IC-XC (Jezus Chrystus)
• Archaniołowie Gabriel (z lewej) i Michał (z prawej) niosący narzędzia Męki – krzyż, gwoździe, włócznię, gąbkę
• Sandał Dziecięcia Jezus opadający z nóżki – symbol Wcielenia i ludzkiej kondycji Chrystusa
• Złote tło – chrysographia bizantyjska symbolizująca rzeczywistość przebóstwioną

Nowenna nieustanna do MBNP odprawiana jest w środy w tysiącach kościołów redemptorystowskich na świecie – w Polsce m.in. w Toruniu, Krakowie, Warszawie i Łomży, gromadząc tygodniowo łącznie ponad 80 tys. wiernych (dane Sekretariatu MBNP, Rzym 2022).

Wielcy redemptoryści – świadkowie charyzmatu

Zgromadzenie wydało dotąd 4 świętych kanonizowanych, 21 błogosławionych oraz 5 sług Bożych w drodze do beatyfikacji:

Szczególne miejsce w polskiej hagiografii zajmuje sługa Boży o. Bernard Łubieński CSsR, urodzony 9 grudnia 1846 roku w Guzowie, zmarły 10 marca 1933 roku w Warszawie. Po nawróceniu w wieku 15 lat (po nabożeństwie do MBNP w Bishop Eton, Anglia) wstąpił do CSsR w 1864 roku. W ciągu 50 lat posługi w Polsce wygłosił ponad 700 serii misji parafialnych. Proces beatyfikacyjny rozpoczęty 7 października 1961 roku, dekret o heroiczności cnót podpisany przez Benedykta XVI 27 czerwca 2011 roku – Łubieński nosi tytuł Czcigodny Sługa Boży.

Redemptoryści a parafia – misje, rekolekcje, sakrament pojednania

Współpraca redemptorystów z duchowieństwem diecezjalnym opiera się na Soborze Watykańskim II, Christus Dominus (n. 33-35) o roli zakonów w pracy parafialnej oraz dekrecie Perfectae Caritatis (n. 8) o wierności charyzmatowi założycieli. W praktyce polskiej parafia może zaprosić ekipę misyjną CSsR poprzez kontakt z prowincjalatem w Warszawie (ul. Karolkowa 49) z wyprzedzeniem 12-18 miesięcy.

Typy posług w parafii

Najczęściej proszone formy obecności redemptorystów w parafii diecezjalnej to:

1. Misje święte – co 10 lat, 8-10 dni, ekipa 3-4 misjonarzy, tematy ułożone wg schematu alfonsjańskiego
2. Rekolekcje wielkopostne – 3-5 dni, jeden misjonarz, koncentracja na sakramencie pokuty (KKK 1422-1498)
3. Renowacja misji – 3-5 lat po misjach, 3-4 dni, odnowienie postanowień misyjnych
4. Triduum przed odpustem – kazania okolicznościowe związane z patronem parafii
5. Rekolekcje stanowe – dla mężczyzn, kobiet, młodzieży, narzeczonych – 2-3 dni

Statystyki Komisji Misyjnej Episkopatu Polski wskazują, że misje parafialne podnoszą wskaźnik dominicantes (uczestników niedzielnej Mszy) średnio o 8-12 punktów procentowych w pierwszym roku po misjach, choć efekt długoterminowy zależy od pracy proboszcza i podjęcia struktur duszpasterskich zaproponowanych przez ekipę misyjną (np. żywy różaniec, koło biblijne, adoracja czwartkowa).

Współczesne dzieła – Radio Maryja, Telewizja Trwam, sanktuaria

W Polsce najbardziej rozpoznawalnym dziełem redemptorystów jest Radio Maryja założone 8 grudnia 1991 roku w Toruniu przez o. Tadeusza Rydzyka CSsR. Stacja nadaje 24 godziny na dobę, zasięg obejmuje 90% terytorium Polski, słuchalność dobowa szacowana jest na 1,5-2,5 mln osób (badania Radio Track 2023). Radio jest częścią szerszej rodziny dzieł obejmującej:

• Telewizja Trwam (2003) – kanał satelitarny, ok. 4 mln odbiorców w 100 krajach
• Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu (2001) – akredytacja MEN
• Nasz Dziennik – ogólnopolski dziennik (od 1998)
• Sanktuarium NMP Gwiazdy Nowej Ewangelizacji i św. Jana Pawła II w Toruniu

Sanktuarium Matki Bożej Tuchowskiej (woj. małopolskie, diecezja tarnowska) prowadzone przez redemptorystów od 1893 roku przyjmuje rocznie ok. 250 tys. pielgrzymów. Obraz koronowany został dwukrotnie – 2 października 1904 roku koronami papieskimi z rąk bp. Leona Wałęgi oraz 1 lipca 2004 roku w 100-lecie pierwszej koronacji. Centralna uroczystość odpustowa odbywa się 2 lipca (Nawiedzenie NMP).

Formacja redemptorysty – od postulatu do profesji wieczystej

Formacja zakonna w CSsR zgodna z normami Ratio Formationis z 2020 roku trwa łącznie 9-11 lat i obejmuje sześć etapów:

1. Postulat (1 rok) – rozeznanie powołania we wspólnocie postulancie w Bardzie Śląskim
2. Nowicjat (1 rok) – dom nowicjacki w Lublinie, formacja zakonna podstawowa zgodna z kan. 646-653 KPK
3. Pierwsza profesja – śluby czasowe na 3 lata (kan. 656)
4. Studia filozoficzno-teologiczne (6 lat) – Wyższe Seminarium Duchowne Redemptorystów w Tuchowie afiliowane do KUL
5. Profesja wieczysta – po minimum 3 latach ślubów czasowych (kan. 657)
6. Święcenia kapłańskie – po ukończeniu studiów i przygotowaniu duszpasterskim (kan. 1031)

Bracia zakonni nieskładający święceń kapłańskich (jak św. Gerard Majella) odbywają formację skróconą o etap teologiczny i przygotowują się do posług charytatywnych, technicznych lub katechetycznych. Konstytucje (n. 79-80) podkreślają równość braci i kapłanów we wspólnocie zakonnej, zgodnie z Lumen Gentium n. 43 o równej godności wszystkich powołań w Kościele.

Najczęściej zadawane pytania

Kim są redemptoryści i co znaczy skrót CSsR?

Redemptoryści to członkowie Zgromadzenia Najświętszego Odkupiciela (łac. Congregatio Sanctissimi Redemptoris, skrót CSsR), zakonu założonego 9 listopada 1732 roku przez św. Alfonsa Marię de Liguori. Ich charyzmatem jest głoszenie Ewangelii ubogim i opuszczonym, zgodnie z Łk 4,18: „Duch Pański spoczywa na Mnie, ponieważ Mnie namaścił i posłał Mnie, abym ubogim niósł dobrą nowinę”.

Czym różnią się redemptoryści od innych zakonów?

W odróżnieniu od zakonów kontemplacyjnych (kameduli, kartuzi), redemptoryści są zgromadzeniem klerykalnym życia apostolskiego (kan. 588 i 731 KPK), skoncentrowanym na misjach parafialnych i pracy w sanktuariach. Od jezuitów odróżnia ich brak czwartego ślubu posłuszeństwa papieżowi, a od franciszkanów – centralne miejsce kazania misyjnego zamiast ubóstwa jako głównego rysu duchowości. Mottem zgromadzenia jest Copiosa apud Eum redemptio (Ps 130,7).

Jak zaprosić redemptorystów na misje parafialne?

Proboszcz pisze list do Prowincjała Warszawskiego (ul. Karolkowa 49, 01-203 Warszawa) z wyprzedzeniem 12-18 miesięcy, precyzując: termin, liczbę wiernych, dotychczasową historię misji w parafii oraz oczekiwania duszpasterskie. Po wstępnej zgodzie kierownik ekipy misyjnej kontaktuje się 6 miesięcy wcześniej w celu ustalenia szczegółów programu (godziny kazań, spowiedzi, nabożeństw stanowych). Koszty pokrywa parafia zgodnie z możliwościami (zakwaterowanie i ofiara wolna).

Czym jest Matka Boża Nieustającej Pomocy i dlaczego jest patronką redemptorystów?

Matka Boża Nieustającej Pomocy to ikona bizantyjska z XV wieku, przekazana redemptorystom przez papieża Piusa IX 11 grudnia 1865 roku z zadaniem: „Sprawcie, by Ją poznano na całym świecie”. Ikona przedstawia Maryję trzymającą Dzieciątko Jezus, do którego archaniołowie Gabriel i Michał przybliżają narzędzia Męki – krzyż, gwoździe, włócznię. Nowenna nieustanna do MBNP odprawiana jest co środę w tysiącach kościołów CSsR. Święto liturgiczne przypada 27 czerwca.

Czy św. Alfons de Liguori jest Doktorem Kościoła?

Tak. Św. Alfons Maria de Liguori (1696-1787) został ogłoszony Doktorem Kościoła przez Piusa IX bullą Qui ecclesiae suae z 23 marca 1871 roku – jako 23. doktor w historii. Pius XII w 1950 roku ustanowił go patronem spowiedników i moralistów. Jego najważniejsze dzieło, Theologia Moralis (9 tomów), oparte na zasadzie ekwiprobabilizmu, jest do dziś cytowane w Katechizmie Kościoła Katolickiego (m.in. KKK 2173 dotyczący odpoczynku niedzielnego).

Gdzie znajdują się sanktuaria prowadzone przez redemptorystów w Polsce?

Główne sanktuaria CSsR w Polsce to: Tuchów (Matki Bożej Tuchowskiej, diecezja tarnowska, 250 tys. pielgrzymów rocznie), Bardo Śląskie (Matki Bożej Strażniczki Wiary, archidiecezja wrocławska), Toruń (Sanktuarium NMP Gwiazdy Nowej Ewangelizacji i św. Jana Pawła II), Gliwice (Matki Bożej Kochawińskiej) oraz Głogówek (Matki Bożej na Górce). Wszystkie sanktuaria mają zatwierdzenie biskupie zgodnie z kan. 1230-1234 KPK.

Czym jest probabilizm umiarkowany św. Alfonsa?

Ekwiprobabilizm (probabilizm umiarkowany) to system teologii moralnej rozwinięty przez św. Alfonsa w opozycji zarówno do rygoryzmu jansenistów, jak i laksyzmu części teologów XVII wieku. Stanowi, że w przypadku wątpliwości co do istnienia prawa moralnego można działać zgodnie ze zdaniem prawdopodobnym, jeśli jest ono równie prawdopodobne (aeque probabilis) jak zdanie przeciwne. System ten zyskał aprobatę Stolicy Apostolskiej (dekret z 22 lipca 1831 roku) i stanowi do dziś jeden z dopuszczalnych systemów rozstrzygania wątpliwości moralnych, jak przypomina Veritatis Splendor Jana Pawła II (n. 76-77).

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.