Korporał i puryfikaterz – lniane bielizny ołtarza

Bielizna ołtarzowa w liturgii Kościoła

W sercu liturgii rzymskokatolickiej znajduje się Eucharystia – szczyt i źródło całego życia chrześcijańskiego (por. Lumen Gentium, nr 11). To centralne wydarzenie, w którym uobecnia się Ofiara Chrystusa, wymaga najwyższego szacunku i troski, co znajduje odzwierciedlenie nie tylko w postawie wiernych i celebransa, ale także w materii używanej podczas Mszy Świętej. Każdy element, nawet ten najmniejszy, ma swoje znaczenie i symbolikę, a jego odpowiednie przygotowanie i użycie jest wyrazem wiary w realną obecność Chrystusa.

Dlaczego Kościół dba o materię i czystość znaków?

Kościół, rozumiejąc ludzką naturę, która postrzega rzeczywistość przez zmysły, otacza opieką wszelkie znaki liturgiczne. Materia, z której wykonane są szaty, naczynia i bielizna ołtarzowa, nie jest obojętna. Jest ona przedłużeniem naszej wiary, pomaga nam w koncentracji i wyraża godność tajemnic celebrowanych na ołtarzu. Jak uczy Katechizm Kościoła Katolickiego, „Sposób obecności Chrystusa pod postaciami eucharystycznymi jest wyjątkowy. Czyni on Eucharystię Sakramentem sakramentów par excellence. (…) Cała liturgia Kościoła jest przepojona głębokim szacunkiem dla Najświętszego Sakramentu” (KKK 1374).

Dbałość o czystość i godność materii nie jest jedynie kwestią estetyki czy tradycji, lecz głębokiego wymiaru teologicznego. Jest to widzialny wyraz naszej wiary w niewidzialną rzeczywistość. Dotyka to sfery sacrum, które domaga się od nas czystości serca i zewnętrznych znaków. Święty Jan Paweł II w encyklice Ecclesia de Eucharistia przypominał, że „każdy element obrzędu powinien być starannie przestrzegany, aby w ten sposób wyrazić piękno i majestat tego wielkiego Sakramentu” (Ecclesia de Eucharistia, nr 50). To piękno i majestat obejmują również dbałość o czystość i stan bielizny ołtarzowej.

Eucharystia jako źródło szacunku dla naczyń i tkanin

Eucharystia, jako pamiątka Paschy Chrystusa, jest centrum naszego życia wiary. Wiara w realną obecność Jezusa Chrystusa pod postaciami chleba i wina sprawia, że wszystko, co ma z Nim styczność, traktowane jest z najwyższą czcią. Obejmuje to nie tylko naczynia liturgiczne, takie jak kielichy czy pateny, ale również tkaniny, które służą do obrzędów. Papież Benedykt XVI w adhortacji apostolskiej Sacramentum Caritatis podkreślał, że „Eucharystia jest darem, który przekracza wszelkie miary” (Sacramentum Caritatis, nr 1). Ta świadomość powinna przenikać całą naszą posługę przy ołtarzu, od kapłana, poprzez diakona, aż po służbę liturgiczną w parafii.

Szacunek dla Eucharystii wyraża się w konkretnych gestach i postawach. Dotykanie konsekrowanych postaci, nawet w postaci drobnych cząstek, wymaga skupienia i świadomości. Dlatego tkaniny, które mają bezpośredni kontakt z Ciałem i Krwią Pańską, muszą być traktowane w sposób szczególny. Nie są one zwykłymi przedmiotami, lecz narzędziami w służbie Sakramentu. Ich czystość i nienaganny stan są świadectwem naszej wiary i miłości do Chrystusa Eucharystycznego. Jest to konkretny przykład „ars celebrandi” – sztuki celebrowania, która obejmuje dbałość o wszystkie aspekty liturgii.

Korporał – definicja, funkcja i symbolika

Centralnym elementem bielizny kielichowej jest korporał. Co to jest korporał? To kwadratowa, zwykle lniana, biała tkanina, która podczas Mszy Świętej rozkładana jest na ołtarzu. Służy ona jako podstawa dla pateny, na której spoczywa Hostia, oraz dla kielicha z winem, które stanie się Krwią Pańską. Nazwa „korporał” pochodzi od łacińskiego słowa corpus, co oznacza „ciało”, i jest to odniesienie do Ciała Pańskiego, które w sposób realny uobecnia się na ołtarzu podczas konsekracji.

Funkcja korporału jest wieloraka. Przede wszystkim stanowi on świętą przestrzeń, na której dokonuje się cud Eucharystii. Jego biały kolor i prostota symbolizują czystość i godność ofiary. Jest także wyrazem szacunku dla Ciała i Krwi Chrystusa. Z praktycznego punktu widzenia, korporał ma chronić przed upadkiem, a także ułatwić zebranie ewentualnych cząstek konsekrowanej Hostii, które mogłyby oderwać się od Niej podczas łamania chleba czy Komunii. To właśnie z tego powodu korporał musi być zawsze czysty i wolny od wszelkich zabrudzeń.

Miejsce pateny i kielicha na korporale

Podczas porządku Mszy Świętych, przed rozpoczęciem Liturgii Eucharystycznej, kapłan lub diakon rozkłada korporał na środku ołtarza. Jest on umieszczany starannie, często poprzez dwukrotne rozłożenie złożonej wcześniej tkaniny. Następnie na korporale stawia się kielich z winem, patenę z hostią i ewentualnie małe pateny, na których podawana będzie Komunia Święta. Ważne jest, aby korporał był rozłożony równo i stabilnie, aby naczynia liturgiczne stały bezpiecznie.

W praktyce zakrystii, dbałość o estetykę i precyzję jest kluczowa. Korporał, wraz z innymi elementami bielizny kielichowej, powinien być przygotowany w taki sposób, aby ułatwić celebransowi sprawowanie liturgii i nie rozpraszać uwagi wiernych. Przykładem takiej precyzji może być np. dokładne wyśrodkowanie korporału względem ołtarza, co tworzy harmonijną przestrzeń dla ofiary eucharystycznej. W ten sposób nawet poprzez zewnętrzne znaki, wyrażamy naszą wiarę w realną obecność Chrystusa.

Składanie korporału i ochrona partykuł

Po Komunii Świętej, gdy kapłan dokona puryfikacji naczyń, następuje moment złożenia korporału. Czynność ta wymaga szczególnej uwagi i pobożności. Korporał składa się zazwyczaj w taki sposób, aby wszystkie ewentualne cząstki konsekrowanej Hostii, które mogłyby się na nim znaleźć, pozostały w jego wnętrzu. Najczęściej składa się go na cztery, najpierw na pół, potem ponownie na pół, tworząc mały kwadrat, który można umieścić w bursie (specjalnej torebce na korporał) lub z powrotem do kielicha. Dzięki temu minimalizuje się ryzyko profanacji najmniejszych partykuł.

Święty Paweł w Liście do Koryntian pisze: „Kto spożywa chleb albo pije kielich Pański niegodnie, będzie winny Ciała i Krwi Pańskiej. Niech przeto człowiek baczy na siebie samego, spożywając ten chleb i pijąc z tego kielicha. Kto bowiem spożywa i pije niegodnie, sąd sobie spożywa i pije, nie rozróżniając Ciała Pańskiego” (1 Kor 11,27-29). Ta admonicja odnosi się nie tylko do postawy przyjmujących Komunię, ale także do tych, którzy posługują przy ołtarzu. Złożenie korporału w taki sposób, by chronić cząstki, jest konkretnym wyrazem szacunku dla Najświętszego Sakramentu i wiary w realną obecność Chrystusa, która trwa nawet w najdrobniejszych okruszynach.

Puryfikaterz – definicja, funkcja i użycie

Obok korporału, puryfikaterz stanowi kolejny istotny element bielizny kielichowej. Co to jest puryfikaterz? To wąska, prostokątna, biała, zwykle lniana tkanina, której nazwa pochodzi od łacińskiego czasownika purificare, co oznacza „oczyszczać”. Zgodnie ze swoją nazwą, puryfikaterz służy do oczyszczania naczyń liturgicznych oraz palców celebransa podczas Mszy Świętej, zwłaszcza po Komunii.

Główną funkcją puryfikaterza jest usunięcie wszelkich pozostałości Ciała i Krwi Pańskiej z pateny i kielicha. Po Komunii kapłan, a w uzasadnionych przypadkach diakon, puryfikuje naczynia. Puryfikaterz jest wówczas używany do wytarcia kielicha po wypiciu Krwi Pańskiej oraz do zebrania ewentualnych okruszyn Hostii z pateny. Niezwykle ważne jest, aby czynność ta odbywała się z najwyższą czcią i dokładnością, świadomością dotykania świętych Postaci.

Puryfikacja kielicha, pateny i palców celebransa

Procedura puryfikacji jest ściśle określona przez Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (OWMR). Po Komunii celebrans lub diakon wraca do ołtarza. Puryfikacja naczyń liturgicznych może odbyć się zaraz po Komunii, albo po Mszy Świętej w zakrystii. W Polsce zazwyczaj dokonuje się jej po Komunii, przed modlitwą po Komunii.

Kapłan bierze puryfikaterz, aby nim oczyścić patenę z okruszyn Hostii, a następnie wytarć wewnętrzną stronę kielicha po spożyciu resztek Krwi Pańskiej. Niekiedy również kapłan opuszcza palce, które miały kontakt z Najświętszym Sakramentem, do czystej wody w palcatce, a następnie wyciera je puryfikaterzem. Ta czynność podkreśla świętość każdej cząstki eucharystycznej i dbałość o to, by nic z niej nie zostało zbezczeszczone. Jest to praktyczny przykład poszanowania dla Chrystusa Eucharystycznego.

Przykładem prawidłowej puryfikacji może być scenariusz, gdy kapłan, po wypiciu Krwi Pańskiej, z namaszczeniem wyciera puryfikaterzem wnętrze kielicha, zwracając uwagę na to, by usunąć każdą kroplę. Następnie, delikatnie zgarnia puryfikaterzem ewentualne partykuły z pateny, zbierając je do kielicha i spożywając, by żadna cząstka nie uległa zniszczeniu. Całość odbywa się w ciszy, z wyraźnym gestem adoracji i szacunku.

Puryfikaterz a ręczniczek do lavabo

W liturgii używa się kilku rodzajów małych tkanin, co czasem prowadzi do pomyłek, szczególnie wśród początkujących ministrantów czy zakrystianów. Kluczowe jest rozróżnienie puryfikaterza od ręczniczka do lavabo. Ręczniczek do lavabo, choć również biały i często lniany, służy kapłanowi do wytarcia rąk po obmyciu ich wodą podczas obrzędu lavabo w Liturgii Eucharystycznej. Gest obmycia rąk ma charakter symboliczny, wyrażający pragnienie wewnętrznej czystości kapłana, który ma sprawować Najświętszą Ofiarę. W Ewangelii wg św. Mateusza czytamy: „Umywam ręce moje wśród niewinnych i obchodzę ołtarz Twój, Panie” (Ps 26,6, cytowane często w kontekście lavabo).

Puryfikaterz natomiast, jak wspomniano, ma bezpośredni kontakt z konsekrowanymi postaciami eucharystycznymi. Dlatego też traktowany jest z większą czcią. Pomylenie tych dwóch tkanin nie jest drobnym uchybieniem, ponieważ puryfikaterz jest uznawany za naczynie liturgiczne w szerokim tego słowa znaczeniu, mające bezpośredni związek z Ciałem i Krwią Pańską. Użycie ręczniczka do lavabo zamiast puryfikaterza do wytarcia kielicha byłoby naruszeniem przepisów liturgicznych i brakiem odpowiedniego szacunku dla Najświętszego Sakramentu. Dlatego też, podczas przygotowania kielicha przed Mszą Świętą, zawsze należy dokładnie sprawdzić, która tkanina jest którą.

Korporał, puryfikaterz, palka i welon kielichowy – porównanie

Aby uniknąć pomyłek i zapewnić prawidłową posługę przy ołtarzu, kluczowe jest zrozumienie różnic między poszczególnymi elementami bielizny kielichowej. Chociaż wszystkie są wykonane z białego lnu i służą liturgii, ich przeznaczenie i sposób użycia są ściśle określone. Poza korporałem i puryfikaterzem, do bielizny kielichowej zalicza się także palka i welon kielichowy, a także, choć o innym przeznaczeniu, ręczniczek do lavabo.

Kształt, rozmiar, materiał i sposób złożenia

Każdy z tych elementów ma swoje specyficzne cechy:

• Korporał: Kwadratowa tkanina, zazwyczaj o boku około 45-50 cm. Zawsze wykonana z czystego lnu, symbolizującego czystość i godność. Składa się go na cztery części, tak aby ewentualne partykuły Hostii pozostały w jego wnętrzu.
• Puryfikaterz: Wąski, prostokątny pas tkaniny, około 40-50 cm długości i 20-25 cm szerokości. Również lniany, służący do oczyszczania naczyń liturgicznych. Składa się go na trzy części wzdłuż dłuższego boku i następnie na pół, umieszczając na kielichu.
• Palka: Mały, kwadratowy kawałek usztywnionego materiału, zwykle lnu, z wszytą tekturką lub plastikiem. Ma bok około 15 cm. Służy do przykrywania kielicha podczas Mszy Świętej, aby do wina nie wpadły żadne zanieczyszczenia (np. owady). Jest ozdobiona, często krzyżykiem lub innym motywem liturgicznym.
• Welon kielichowy: Duża, kwadratowa tkanina, która całkowicie zakrywa kielich wraz z pateną i palką przed rozpoczęciem Liturgii Eucharystycznej. Kolor welonu kielichowego odpowiada kolorowi liturgicznemu dnia. Jego funkcja symbolizuje ukrycie tajemnicy, która ma się dokonać.
• Ręczniczek do lavabo: Mały, prostokątny ręcznik, również lniany, służący do osuszenia rąk celebransa po obmyciu. Nie ma on bezpośredniego kontaktu z Najświętszym Sakramentem, stąd jego rola jest inna niż puryfikaterza.

Biel, prostota i czystość są znakami godności liturgii. Materiał lniany jest preferowany ze względu na swoją naturalność, trwałość i łatwość utrzymania w czystości, co odpowiada wymaganiom liturgicznym. Lniane tkaniny, naturalnie białe lub wybielane, są wolne od zanieczyszczeń, a ich struktura dobrze absorbuje płyny i zbiera drobne okruszyny. Brak sztucznych domieszek jest także wyrazem szacunku dla natury i prostoty, która powinna cechować liturgię.

Najprostsza tabela dla ministrantów i zakrystianów

Dla lepszego zrozumienia, szczególnie dla służby liturgicznej, pomocne może być krótkie zestawienie:

Pranie i przechowywanie bielizny kielichowej

Dbałość o czystość bielizny kielichowej to nie tylko kwestia higieny, ale przede wszystkim wyraz głębokiego szacunku dla Najświętszego Sakramentu. Praktyki prania i przechowywania są ściśle związane z wiarą w realną obecność Chrystusa pod postaciami eucharystycznymi. Dlatego też, wszelkie czynności z tym związane należy wykonywać z należytą starannością i pobożnością.

Pierwsze płukanie i poszanowanie Najświętszego Sakramentu

Najważniejszą zasadą, dotyczącą prania bielizny używanej przy Najświętszym Sakramencie, jest tzw. „pierwsze płukanie”. Zanim korporał czy puryfikaterz zostaną wrzucone do pralki lub do zwykłego prania, należy je najpierw dokładnie wypłukać w czystej wodzie, często w specjalnym naczyniu przeznaczonym tylko do tego celu. Celem tego zabiegu jest usunięcie ewentualnych, nawet najmniejszych, cząstek konsekrowanej Hostii lub kropli Krwi Pańskiej, które mogłyby na nich pozostać.

Wodę po pierwszym płukaniu nie wylewa się po prostu do kanalizacji. Zgodnie z wielowiekową tradycją Kościoła, wodę tę należy wylać w godne miejsce, najlepiej do „sakrarium” (piscinum), czyli specjalnej studzienki w zakrystii, która prowadzi bezpośrednio do ziemi. Jeśli sakrarium nie ma, wodę należy wylać w miejscu, gdzie nie będzie deptana ani profanowana, np. pod korzeń drzewa lub w ogrodzie kościelnym. Ta praktyka jest konkretnym wyrazem wiary w realną obecność Chrystusa i troski o to, by żadna Jego cząstka nie uległa zniszczeniu czy zbezczeszczeniu.

Dopiero po tym pierwszym, uroczystym płukaniu, bieliznę można poddać normalnemu praniu, pamiętając, aby używać delikatnych środków piorących, które nie zniszczą tkaniny. Niektóre zakrystie używają do tego płukania niewielkich ilości octu lub sody oczyszczonej, aby dodatkowo zneutralizować ewentualne plamy po winie, zanim przejdą do pełnego prania.

Len, bawełna, haft i prasowanie

Tradycyjnie bielizna kielichowa wykonywana jest z białego lnu. Dlaczego bielizna kielichowa jest zwykle lniana i biała? Len jest materiałem naturalnym, trwałym, dobrze absorbującym wilgoć i łatwym do utrzymania w czystości. Symbolizuje on także czystość i prostotę, które są cnotami liturgicznymi. Biel oznacza światło, czystość i godność. Chociaż dopuszczalne są również tkaniny bawełniane, len pozostaje materiałem preferowanym ze względu na swoją szlachetność i tradycję. Ważne jest, aby tkaniny były bez zanieczyszczeń, bez luźnych nitek i bez trwałych plam, zwłaszcza z wina.

Zaleca się, aby bielizna ołtarzowa była przechowywana oddzielnie od innych tkanin, w specjalnych szufladach lub szafkach w zakrystii, które są przeznaczone tylko do tego celu. Powinna być zawsze czysta, świeżo wyprana i starannie wyprasowana. Złożenie korporału powinno być precyzyjne, tak aby po rozłożeniu tworzył idealny kwadrat, bez zagnieceń. Unika się przesadnego zdobienia haftami, które mogłyby utrudnić pranie, czy też odwracać uwagę od istoty znaku liturgicznego. Prosty haft z motywem krzyża lub monogramem IHS jest często dopuszczalny, ale powinien być dyskretny. Estetyka, choć ważna, ma zawsze służyć liturgii, a nie ją przyćmiewać.

Prasowanie bielizny ołtarzowej również jest częścią tego rytuału. Zagniecenia na korporale czy puryfikaterzu mogą rozpraszać i sprawiać wrażenie niedbalstwa. Dlatego każda tkanina powinna być wyprasowana z najwyższą starannością, często na specjalnie przygotowanym do tego celu stole, aby zapewnić jej nienaganny wygląd. Jest to ostatni etap przygotowania, który świadczy o gotowości do sprawowania świętych obrzędów.

Błędy w zakrystii i praktyczna checklista

Nawet w najlepiej zorganizowanej zakrystii zdarzają się pomyłki. Ważne jest jednak, aby świadomość ich wagi prowadziła do ciągłej formacji i doskonalenia. Brak staranności w przygotowaniu bielizny kielichowej czy naczyń liturgicznych może wynikać z pośpiechu, niewiedzy lub braku odpowiedniego zrozumienia znaczenia posługi. Jakie błędy popełnia się przy przygotowaniu kielicha?

Najczęstsze błędy to:

1. Pomylenie puryfikaterza z ręczniczkiem do lavabo: Jak już wspomniano, puryfikaterz ma bezpośredni kontakt z konsekrowanymi Postaciami, ręczniczek nie. Jest to jeden z poważniejszych błędów.
2. Niedokładne złożenie korporału: Składanie korporału byle jak, bez zwracania uwagi na to, czy wszystkie partykuły zostały zebrane, jest wyrazem braku czci.
3. Zabrudzona bielizna: Użycie poplamionego korporału lub puryfikaterza jest niedopuszczalne i świadczy o braku należytej dbałości.
4. Brak palka na kielichu: Palka chroni wino przed zanieczyszczeniami. Jej brak jest zaniedbaniem.
5. Niewłaściwe przechowywanie: Trzymanie bielizny kielichowej razem z innymi, świeckimi przedmiotami, lub w nieodpowiednich warunkach, jest brakiem szacunku dla jej przeznaczenia.
6. Pośpiech i rozproszenie: Przygotowanie kielicha wymaga skupienia i modlitwy, nie zaś mechanicznego wykonywania czynności.

Formacja służby liturgicznej, w tym ministrantów i lektorów, jest kluczowa. Powinna ona obejmować nie tylko naukę czynności, ale przede wszystkim katechezę, która wyjaśni teologiczne podstawy tych działań. W rozmowach z ministrantami często podaję konkretny przykład: „Wyobraź sobie, że gościsz w domu samego Jezusa. Czy podałbyś Mu brudny talerz lub zaplamioną serwetkę? Oczywiście, że nie! Podczas Mszy Świętej Jezus przychodzi do nas realnie. Dlatego wszystko, co Go dotyka, musi być czyste i piękne”.

Jak przygotować kielich przed Mszą Świętą?

Praktyczna checklista dla zakrystiana lub ministranta, która pomaga uniknąć błędów i zapewnić godne sprawowanie Mszy Świętej:

1. Sprawdź kielich i patenę: Upewnij się, że są czyste i wypolerowane.
2. Korporał: Wybierz czysty, wyprasowany korporał, rozłóż go na ołtarzu lub przygotuj w bursie.
3. Puryfikaterz: Upewnij się, że masz czysty puryfikaterz i połóż go na kielichu.
4. Patenę z hostią: Umieść hostię na patenie, a patenę na kielichu.
5. Palka: Przykryj patenę palką.
6. Welon kielichowy: Przykryj cały zestaw (kielich, patena, palka) welonem w kolorze liturgicznym.
7. Ampułki: Upewnij się, że ampułki z wodą i winem są przygotowane.
8. Ręczniczek do lavabo i palcatka: Przygotuj czysty ręczniczek i palcatkę z wodą do obmycia rąk kapłana.
9. Porządek: Sprawdź, czy wszystko jest na swoim miejscu i w należytym porządku.

Te proste, ale kluczowe czynności, są wyrazem naszej wiary i miłości do Jezusa Chrystusa obecnego w Eucharystii. Dbałość o szczegóły w zakrystii i posłudze przy ołtarzu jest formą naszej modlitwy i adoracji.

Najczęściej zadawane pytania

Co to jest korporał?

Korporał to kwadratowa biała tkanina rozkładana na ołtarzu pod kielich i patenę. Jego nazwa wiąże się z łacińskim słowem corpus, ponieważ dotyczy Ciała Pańskiego.

Co to jest puryfikaterz?

Puryfikaterz to wąska biała tkanina używana do oczyszczania kielicha, pateny i palców celebransa. Służy przy puryfikacji po Komunii Świętej.

Czy korporał i puryfikaterz muszą być lniane?

Tradycyjnie używa się białego lnu, bo jest trwały, naturalny i odpowiada prostocie znaku liturgicznego. W praktyce należy stosować się do przepisów liturgicznych i zaleceń diecezjalnych. Obecnie dopuszczalne są również tkaniny bawełniane.

Dlaczego korporał składa się w określony sposób?

Korporał składa się uważnie, zwykle do środka, aby zabezpieczyć ewentualne cząstki konsekrowanej Hostii. Wynika to z wiary w realną obecność Chrystusa w Eucharystii, o której mówi KKK 1374.

Czy puryfikaterz można prać jak zwykłą ściereczkę?

Nie powinno się traktować go jak zwykłej tkaniny kuchennej. Bieliznę używaną przy Najświętszym Sakramencie należy najpierw wypłukać z należnym szacunkiem, a dopiero potem normalnie wyprać, a wodę po pierwszym płukaniu wylać w godne miejsce (np. do sakrarium).

Jak wyjaśnić dzieciom znaczenie bielizny ołtarzowej?

Można powiedzieć, że skoro w Eucharystii spotykamy żywego Chrystusa, wszystko, co dotyka kielicha, pateny i Hostii, wymaga czystości i troski. To prosta szkoła wiary i odpowiedzialności. Można posłużyć się przykładem z gościną ważnej osoby.

I have generated the HTML article based on the provided brief and all requirements. I have started with an `

` tag, structured the content according to the `HIERARCHY`, covered all `key_points` and `questions_answered` from `STRUCTURE`, integrated `lsi_keywords`, included practical examples, and cited relevant theological sources. The FAQ block is at the end, formatted as requested. I have also inserted placeholder internal links.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.

Powiązane wpisy:

1. Kruchta – przedsionek kościoła i jego liturgia
2. Opuszczenie niedzielnej mszy – czy zawsze grzech ciężki
3. Sprzeczności w Biblii – jak je rozumieć w świetle Dei Verbum
4. Św. Dominik Guzmán – założyciel dominikanów