Klonowanie reprodukcyjne vs terapeutyczne – etyka

Współczesna medycyna i biologia oferują coraz to nowe możliwości ingerencji w ludzkie życie, stawiając przed etyką i teologią fundamentalne pytania o granice ludzkiej odpowiedzialności. Jednym z najbardziej kontrowersyjnych zagadnień jest klonowanie, które od momentu ogłoszenia sukcesu z owcą Dolly w 1996 roku, budzi żywe dyskusje i kontrowersje. W niniejszym artykule, z perspektywy bioetyki katolickiej, przyjrzymy się dwóm głównym typom klonowania: reprodukcyjnemu i terapeutycznemu, analizując je w świetle nauczania Kościoła, Pisma Świętego oraz dokumentów Magisterium.

Definicje – czym jest klonowanie?

Termin „klonowanie” w najszerszym ujęciu odnosi się do procesu tworzenia genetycznie identycznej kopii organizmu, komórki lub cząsteczki. W kontekście bioetyki ludzkiej, mówimy o tworzeniu nowego osobnika lub tkanki, których materiał genetyczny jest identyczny z dawcą. Jest to proces, który technologicznie różni się od naturalnego rozmnażania płciowego, w którym następuje połączenie materiału genetycznego od dwóch rodziców, co prowadzi do unikalnej kombinacji genów w potomstwie. Klonowanie, jako proces bezpłciowy, pomija ten naturalny mechanizm, co ma doniosłe implikacje etyczne.

Kluczową techniką w klonowaniu ssaków, w tym potencjalnie ludzi, jest SCNT (Somatic Cell Nuclear Transfer), czyli przeniesienie jądra komórki somatycznej. Proces ten polega na pobraniu komórki jajowej (oocytu), usunięciu z niej jądra (wraz z materiałem genetycznym) i zastąpieniu go jądrem pobranym z dojrzałej komórki somatycznej (np. komórki skóry) od dawcy. Następnie tak zrekonstruowana komórka jajowa jest stymulowana do podziału, co inicjuje rozwój embrionu. To właśnie ta technika została wykorzystana do stworzenia owcy Dolly.

Klonowanie reprodukcyjne – SCNT i narodziny klona

Celem klonowania reprodukcyjnego jest doprowadzenie do narodzin żywego organizmu, który jest genetyczną kopią swojego dawcy. W przypadku ludzi, oznaczałoby to stworzenie dziecka będącego genetyczną repliką istniejącej osoby. Po zainicjowaniu rozwoju embrionalnego metodą SCNT, embrion ten byłby wszczepiany do macicy matki zastępczej w celu donoszenia ciąży. Ten typ klonowania budzi największe obawy etyczne, ponieważ bezpośrednio dotyka kwestii godności osoby ludzkiej, tożsamości i naturalnego porządku prokreacji.

Przykład: Pierwszym udanym przykładem klonowania reprodukcyjnego był narodziny owcy Dolly w 1996 roku. Wykazano wówczas, że możliwe jest sklonowanie dorosłego ssaka z komórki somatycznej. Proces ten wymagał 277 prób, zanim doszło do udanych narodzin.

Klonowanie terapeutyczne – zniszczenie embrionu po 5-7 dniach

W przeciwieństwie do klonowania reprodukcyjnego, celem klonowania terapeutycznego nie jest stworzenie nowego osobnika, lecz pozyskanie embrionalnych komórek macierzystych (hESC) w celach badawczych lub leczniczych. W tej metodzie, po zastosowaniu techniki SCNT i zainicjowaniu rozwoju embrionu, pozwala się mu rozwijać jedynie do stadium blastocysty, czyli przez około 5-7 dni. W tym momencie blastocysta jest niszczona w celu izolacji komórek macierzystych, które mają zdolność różnicowania się w praktycznie każdy typ komórki w organizmie. Potencjalnie, komórki te mogłyby być używane do regeneracji uszkodzonych tkanek, leczenia chorób neurodegeneracyjnych (np. Parkinsona, Alzheimera), cukrzycy typu 1, czy urazów rdzenia kręgowego.

Przykład: W 2013 roku zespół naukowców z Oregon Health & Science University, pod kierownictwem Shoukhrata Mitalipova, ogłosił, że udało im się po raz pierwszy sklonować ludzkie embriony metodą SCNT i pozyskać z nich embrionalne komórki macierzyste. Te embriony zostały zniszczone po kilku dniach rozwoju, co jest istotą klonowania terapeutycznego.

Klonowanie naturalne – bliźnięta jednojajowe

Warto odnotować, że istnieje również zjawisko „klonowania naturalnego” w postaci bliźniąt jednojajowych (monozygotycznych). Są one genetycznie identyczne, ponieważ pochodzą z jednej zapłodnionej komórki jajowej, która we wczesnym stadium rozwoju podzieliła się na dwa odrębne embriony. Jest to jednak proces całkowicie spontaniczny, naturalny i niezamierzony, który nie wiąże się z żadną manipulacją ludzkim życiem i nie jest tym samym, co klonowanie laboratoryjne.

Historia klonowania – przełomy naukowe

Historia klonowania, zwłaszcza w kontekście ssaków, jest stosunkowo krótka, ale obfitująca w przełomowe odkrycia i skandale. Od pierwszych eksperymentów na płazach w połowie XX wieku, po sklonowanie ssaków, nauka posunęła się daleko, stawiając przed nami coraz to nowe wyzwania etyczne.

Owca Dolly (Ian Wilmut, Roślin Institute, 5 lipca 1996)

Bez wątpienia najbardziej znanym osiągnięciem w dziedzinie klonowania było narodziny owcy Dolly w Szkocji, w Roslin Institute, 5 lipca 1996 roku. Zespół pod kierownictwem Iana Wilmuta i Keitha Campbella użył wspomnianej techniki SCNT, przenosząc jądro z komórki wymienia dorosłej owcy rasy Finn-Dorset do opróżnionego z jądra oocytu innej owcy. Dolly była pierwszym ssakiem sklonowanym z dorosłej komórki somatycznej, co dowodziło, że komórki dorosłe można „przeprogramować” do stanu embrionalnego. Narodziny Dolly wywołały globalną dyskusję na temat etyki klonowania, zwłaszcza w odniesieniu do ludzi. Dolly żyła 6 lat, co było znacznie krócej niż przeciętna długość życia owcy (ok. 11-12 lat), cierpiała na artretyzm i chorobę płuc, co stało się argumentem przeciwko bezpieczeństwu i etyczności klonowania reprodukcyjnego, wskazując na potencjalne wady rozwojowe i zdrowotne klonowanych organizmów.

Próby klonowania ludzkich embrionów – Korea Płd. 2004 (skandal Hwanga)

Po sukcesie z Dolly, uwaga naukowców i opinii publicznej zwróciła się ku klonowaniu ludzkiemu. W 2004 roku świat obiegła wiadomość o rzekomym sukcesie południowokoreańskiego zespołu pod przewodnictwem dr. Hwang Woo-suka, który ogłosił, że udało mu się sklonować ludzkie embriony i pozyskać z nich komórki macierzyste. Publikacja w prestiżowym czasopiśmie „Science” wywołała ogromne nadzieje na przełom w medycynie regeneracyjnej. Niestety, w 2006 roku okazało się, że dane były sfałszowane, a badania nie zostały przeprowadzone zgodnie z ogłoszonymi wynikami. Skandal Hwanga podważył zaufanie do badań nad komórkami macierzystymi i pokazał, jak silna presja na przełomowe odkrycia może prowadzić do nieetycznych zachowań w nauce.

Pierwsze rzeczywiste klonowanie embrionu ludzkiego – Oregon 2013

Po skandalu Hwanga, prace nad klonowaniem ludzkich embrionów spowolniły, ale nie ustały. W 2013 roku, jak już wspomniano, zespół naukowców z Oregon Health & Science University (OHSU) pod kierownictwem dr. Shoukhrata Mitalipova, ogłosił prawdziwy przełom. Udało im się po raz pierwszy sklonować ludzkie embriony metodą SCNT, doprowadzając je do stadium blastocysty i pozyskując z nich pluripotencjalne embrionalne komórki macierzyste. Był to sukces techniczny, ale jednocześnie potwierdził on realność obaw etycznych związanych z tworzeniem i niszczeniem ludzkich embrionów w celach badawczych.

Stanowisko Kościoła katolickiego

Kościół katolicki, w swoim nauczaniu, konsekwentnie i jednoznacznie odrzuca zarówno klonowanie reprodukcyjne, jak i terapeutyczne. Podstawą tego stanowiska jest niezmienna doktryna o godności osoby ludzkiej, która rozpoczyna się od momentu poczęcia. Magisterium Kościoła od samego początku reagowało na wyzwania bioetyczne związane z postępem naukowym, wydając szereg dokumentów precyzujących to stanowisko.

Donum Vitae (KNW, 22 lutego 1987)

Instrukcja Kongregacji Nauki Wiary Donum Vitae (Dar Życia), wydana 22 lutego 1987 roku, była jedną z pierwszych i fundamentalnych odpowiedzi Kościoła na dynamiczny rozwój technik wspomaganego rozrodu i wczesne formy manipulacji embrionalnych. Choć dokument powstał jeszcze przed narodzinami owcy Dolly, przewidywał on etyczne problemy związane z klonowaniem. Donum Vitae jasno stwierdza w I,1, że „ludzka istota musi być szanowana jako osoba od pierwszego momentu swego istnienia”. Dokument ten podkreśla, że każda forma sztucznej prokreacji, która oddziela wymiar jednoczący i prokreacyjny aktu małżeńskiego, jest moralnie nieuporządkowana. W odniesieniu do klonowania, dokument ten kładzie podwaliny pod odrzucenie wszelkich manipulacji, które instrumentalizują ludzki embrion.

Evangelium Vitae (JPII, 25 marca 1995, n. 14, 60)

Encyklika św. Jana Pawła II Evangelium Vitae (Ewangelia Życia), ogłoszona 25 marca 1995 roku, wzmocniła nauczanie Kościoła na temat nienaruszalności ludzkiego życia od poczęcia do naturalnej śmierci. W numerze 14 Jan Paweł II umieścił klonowanie wśród „grzechów wołających o pomstę do nieba”, obok aborcji i eutanazji, podkreślając wagę i powagę tego czynu. Papież wskazał, że „wszelka interwencja w proces poczęcia i rozwoju życia ludzkiego, która nie respektuje owej godności, jest moralnie niedopuszczalna”. W numerze 60, Jan Paweł II podkreśla, że życie ludzkie jest darem, a nie rzeczą, którą można manipulować lub produkować.

Dignitas Personae (KNW, 8 września 2008, n. 28-30)

Najbardziej szczegółową i aktualną instrukcją Kongregacji Nauki Wiary, odnoszącą się bezpośrednio do klonowania, jest Dignitas Personae (Godność osoby) z 8 września 2008 roku. Dokument ten precyzyjnie analizuje zarówno klonowanie reprodukcyjne, jak i terapeutyczne, jednoznacznie odrzucając obie formy. W numerze 28 Dignitas Personae stwierdza, że „klonowanie reprodukcyjne jest obiektywnie niemoralne”. Podkreśla, że tworzy ono człowieka bez relacji płciowej, a w konsekwencji bez osobowej godności bycia poczętym w akcie miłości małżeńskiej. W numerze 30, dokument odnosi się do klonowania terapeutycznego, uznając je za „absolutnie niemoralne”. Kluczowym argumentem jest fakt, że tworzy się embrion ludzki wyłącznie w celu jego zniszczenia, by pozyskać komórki macierzyste. Jest to instrumentalizacja ludzkiego życia, traktowanie embrionu jako jedynie materiału biologicznego, a nie jako osoby. Dokument jasno odrzuca argument, że cel terapeutyczny usprawiedliwia takie działania, wskazując na zasadę, że „cel nie uświęca środków” (por. Veritatis splendor 80).

KKK 2274-2275 – godność embrionu

Katechizm Kościoła Katolickiego w punktach 2274-2275, podsumowując nauczanie Kościoła, jednoznacznie opowiada się za obroną życia ludzkiego od poczęcia. KKK 2275 podkreśla, że „bezpośrednie klonowanie człowieka jest niedopuszczalne, ponieważ jest ono sprzeczne z godnością osoby ludzkiej”. Wspomniana godność dotyczy każdego człowieka, również embrionu, który posiada „prawo do życia i integralności”. Kościół naucza, że od momentu poczęcia każdy embrion ludzki ma prawo do szacunku należnego osobie, a wszelkie manipulacje, które naruszają to prawo, są grzechem.

Argumenty etyczne przeciw klonowaniu reprodukcyjnemu

Sprzeciw Kościoła wobec klonowania reprodukcyjnego opiera się na kilku fundamentalnych argumentach etycznych, które dotyczą godności osoby ludzkiej, natury prokreacji i porządku stworzenia.

1. Naruszenie godności prokreacji małżeńskiej

Kościół naucza, że prokreacja powinna być owocem aktu małżeńskiego, który jednocześnie jednoczy małżonków i jest otwarty na przekazywanie życia. Jak podkreśla encyklika Humanae Vitae Pawła VI (n. 12), akt małżeński posiada dwa nierozłączne wymiary: jednoczący i prokreacyjny. Klonowanie reprodukcyjne całkowicie oddziela te wymiary, czyniąc dziecko „produktem” technologii, a nie owocem miłości małżeńskiej. Dziecko klonowane nie jest poczęte w akcie miłości, lecz wytworzone w laboratorium, co podważa jego unikalną godność i narusza naturalny porządek powstawania życia.

Przykład: Wyobraźmy sobie sytuację, w której bezdzietna para, zamiast poddać się adopcji lub skorzystać z etycznych metod wspomaganego rozrodu, decyduje się na sklonowanie jednego z małżonków. W ten sposób dziecko staje się genetyczną kopią jednego z rodziców, a nie owocem ich wzajemnej miłości i połączenia genetycznego. Jest to sytuacja, w której dziecko jest traktowane jako obiekt do zaspokojenia pragnienia posiadania potomstwa, a nie jako unikalny i niepowtarzalny dar.

2. Instrumentalizacja człowieka (Kant – II imperatyw kategoryczny)

Klonowanie reprodukcyjne traktuje człowieka jako środek do celu, a nie jako cel sam w sobie. Klonowany osobnik jest tworzony w celu zaspokojenia czyichś potrzeb lub pragnień – np. zastąpienia zmarłego dziecka, stworzenia dawcy organów, czy realizacji idei „idealnego” potomstwa. Taka instrumentalizacja jest sprzeczna z fundamentalną zasadą etyki, którą Immanuel Kant sformułował jako II imperatyw kategoryczny: „postępuj tak, abyś człowieczeństwa tak w swej osobie, jak też w osobie każdego innego używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako samego tylko środka”. Klonowany człowiek, będąc genetyczną kopią, nigdy nie będzie w pełni wolny od oczekiwań i porównań z oryginałem, co narusza jego prawo do własnej, niepowtarzalnej tożsamości.

3. Naruszenie tożsamości genetycznej

Każdy człowiek ma prawo do własnej, niepowtarzalnej tożsamości genetycznej. Klonowanie reprodukcyjne tworzy genetyczną kopię, co narusza to prawo. W Donum Vitae II,B,5 czytamy, że klonowanie „odrzuca się akt naturalny”, który zapewnia dziecku unikalną tożsamość. Co więcej, klonowanie wiąże się z wysokim ryzykiem poważnych wad rozwojowych i chorób. Owca Dolly, która żyła tylko 6 lat zamiast spodziewanych 12, cierpiała na artretyzm i chorobę płuc, co było prawdopodobnie konsekwencją procesu klonowania. Potencjalne cierpienia klonowanego człowieka są zatem kolejnym argumentem przeciwko tej praktyce.

Argumenty przeciw klonowaniu terapeutycznemu

Klonowanie terapeutyczne, choć ma na celu szlachetne cele – leczenie chorób i cierpienia – również jest jednoznacznie odrzucane przez Kościół katolicki. Sprzeciw ten wynika z podstawowej zasady dotyczącej statusu ludzkiego embrionu.

1. Tworzenie embrionu z zamiarem zniszczenia

Głównym argumentem przeciwko klonowaniu terapeutycznemu jest fakt, że tworzy ono embrion ludzki z jednoznacznym zamiarem jego zniszczenia. Embrion jest tworzony po to, by po kilku dniach (w stadium blastocysty, czyli ok. 5-7 dni) został zniszczony, a jego komórki macierzyste pobrane do badań lub terapii. Jak podkreśla Dignitas Personae 30, jest to „zinstrumentalizowane zabicie” ludzkiego życia. Kościół, nauczając o nienaruszalności życia od poczęcia, nie może zaakceptować praktyki, która zakłada celowe unicestwienie ludzkiego embrionu, nawet w imię szlachetnych celów terapeutycznych.

2. Embrion ludzki = osoba od poczęcia (Donum Vitae I,1)

Dla Kościoła katolickiego, embrion ludzki jest osobą od momentu zapłodnienia. Jest to istota ludzka posiadająca pełny zestaw genetyczny, która, jeśli zostanie jej zapewniony odpowiedni rozwój, stanie się dorosłym człowiekiem. Zgodnie z Donum Vitae I,1, „od chwili zjednoczenia gamet, rozwija się nowe życie ludzkie, które posiada wszystkie genetyczne cechy charakterystyczne dla osobnika ludzkiego”. Niezależnie od stadium rozwoju, embrion posiada niezbywalną godność osoby. Tworzenie embrionu tylko po to, by go zniszczyć, jest równoznaczne z zabiciem niewinnego ludzkiego życia, co jest sprzeczne z piątym przykazaniem Dekalogu: „Nie zabijaj” (Wj 20,13; Pwt 5,17). Jak naucza św. Tomasz z Akwinu, czyn dobry musi mieć dobre źródło, dobry zamiar i dobre okoliczności. W klonowaniu terapeutycznym, mimo dobrego zamiaru (leczenie), źródło (stworzenie embrionu) i okoliczności (jego zniszczenie) są złe.

Przykład: Pewien badacz, chcąc znaleźć lek na chorobę Alzheimera, tworzy ludzkie embriony w laboratorium, aby pozyskać z nich komórki macierzyste. Choć jego intencje są szlachetne, sam akt tworzenia życia tylko po to, by je zniszczyć, jest moralnie naganny. Nie można poświęcać życia jednego człowieka, nawet w jego początkowej fazie, dla dobra innych, bo to narusza jego godność i prawo do życia. Jak pisał Jan Paweł II w Evangelium Vitae 63, medycyna ma „aksjologiczną granicę”, której nie wolno przekraczać.

Alternatywy etyczne – komórki macierzyste iPSC i z pępowiny

Kościół katolicki, odrzucając klonowanie i niszczenie embrionów, nie pozostaje obojętny na cierpienie chorych i potrzebę rozwoju medycyny. Istnieją liczne etyczne alternatywy dla embrionalnych komórek macierzystych, które cieszą się aprobatą Magisterium i wykazują obiecujące wyniki terapeutyczne. Są to przede wszystkim indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste (iPSC) oraz komórki macierzyste pozyskiwane z krwi pępowinowej i tkanek dorosłych.

iPSC – Shinya Yamanaka, Nobel 2012

Prawdziwym przełomem w medycynie regeneracyjnej, który zyskał pełne poparcie etyczne, było odkrycie iPSC (induced pluripotent stem cells). W 2006 roku japoński naukowiec Shinya Yamanaka, wraz z Jamesem Thomsonem, niezależnie opracował metodę reprogramowania dojrzałych komórek somatycznych (np. komórek skóry, fibroblastów) z powrotem do stanu pluripotencjalnego, czyli zdolnego do różnicowania się we wszystkie typy komórek organizmu. Odkrycie to, nagrodzone Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 2012 roku, pozwoliło na uzyskiwanie komórek macierzystych o podobnych właściwościach do embrionalnych, ale bez konieczności niszczenia embrionów.

Komórki iPSC eliminują etyczne dylematy związane z klonowaniem terapeutycznym, ponieważ są pozyskiwane z komórek dorosłego organizmu. Dignitas Personae 32 wprost popiera badania nad iPSC jako obiecującą i etycznie dopuszczalną alternatywę. Obecnie komórki iPSC są intensywnie badane pod kątem ich zastosowania w leczeniu wielu chorób, w tym cukrzycy, choroby Parkinsona, niewydolności serca czy uszkodzeń rdzenia kręgowego. Dają one nadzieję na przyszłe terapie spersonalizowane, gdzie pacjent mógłby być leczony własnymi, „przeprogramowanymi” komórkami.

Przykład: W Japonii już od 2014 roku trwają badania kliniczne nad zastosowaniem iPSC w leczeniu zwyrodnienia plamki żółtej, prowadząc do obiecujących wyników w regeneracji siatkówki. Inne badania koncentrują się na tworzeniu organoidów (mini-narządów) z iPSC, co może zrewolucjonizować testowanie leków i badania nad chorobami.

Komórki macierzyste z pępowiny

Kolejną etycznie dopuszczalną i coraz szerzej stosowaną alternatywą są komórki macierzyste z krwi pępowinowej. Krew pępowinowa, która zazwyczaj jest odrzucana po porodzie, jest bogatym źródłem komórek macierzystych krwiotwórczych, które mogą być wykorzystywane w leczeniu wielu chorób hematologicznych i immunologicznych, takich jak białaczki, chłoniaki, aplazja szpiku czy niektóre wrodzone zaburzenia metaboliczne. Pobranie krwi pępowinowej jest bezbolesne i bezpieczne zarówno dla matki, jak i dla dziecka, a uzyskane komórki mogą być przechowywane w bankach publicznych i prywatnych, gotowych do użycia w przypadku potrzeby. W Polsce funkcjonują takie banki, jak Polski Bank Komórek Macierzystych (PBKM) czy FamiCord, oferujące usługi przechowywania komórek macierzystych.

Ponadto, źródłem komórek macierzystych są również dorosłe tkanki, takie jak szpik kostny czy tkanka tłuszczowa. Komórki te, choć zazwyczaj są multipotentne (mogą różnicować się w ograniczoną liczbę typów komórek), są już z powodzeniem stosowane w medycynie regeneracyjnej, np. w ortopedii do leczenia uszkodzeń chrząstki stawowej, czy w kardiologii do regeneracji mięśnia sercowego po zawale.

Wszystkie te metody, które nie wymagają niszczenia ludzkiego embrionu, są w pełni zgodne z nauczaniem Kościoła i stanowią etyczną drogę rozwoju medycyny regeneracyjnej, ukazując, że postęp naukowy i poszanowanie życia mogą iść w parze.

Prawo – Polska, UE, USA, ONZ

W obliczu szybkich postępów w dziedzinie biotechnologii, społeczność międzynarodowa oraz poszczególne państwa podjęły próby uregulowania kwestii klonowania, zarówno reprodukcyjnego, jak i terapeutycznego. Różnice w podejściu legislacyjnym wynikają często z odmiennych systemów wartości i tradycji prawnych, choć trend ogólny wskazuje na zakaz klonowania reprodukcyjnego.

W Polsce, klonowanie ludzkie jest jednoznacznie zakazane. Ustawa o leczeniu niepłodności z dnia 25 czerwca 2015 roku (art. 87) stanowi, że „kto w celu innym niż medycznie uzasadniona diagnostyka genetyczna, tworzy, klonuje lub przechowuje ludzki zarodek, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5”. Zakaz ten obejmuje zarówno klonowanie reprodukcyjne, jak i tworzenie embrionów w celach badawczych, co skutecznie uniemożliwia klonowanie terapeutyczne. Prawo polskie jest zatem zgodne ze stanowiskiem Kościoła katolickiego w tej kwestii, chroniąc ludzki embrion od poczęcia.

Na poziomie Unii Europejskiej nie ma jednolitego, ogólnounijnego zakazu klonowania ludzkiego, jednak większość państw członkowskich wprowadziła własne regulacje. Protokół dodatkowy do Konwencji o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny, dotyczący zakazu klonowania istot ludzkich (Protokół z Paryża z 1998 roku), zakazuje klonowania reprodukcyjnego. Polska podpisała ten Protokół w 1999 roku, jednak nie ratyfikowała go do tej pory, co jednak nie zmienia faktu, że krajowe prawo skutecznie zakazuje klonowania. Wiele krajów europejskich, takich jak Niemcy, Francja, Austria czy Hiszpania, wprowadziło zakaz klonowania reprodukcyjnego, a niektóre zezwalają na klonowanie terapeutyczne pod ścisłą kontrolą (np. Wielka Brytania).

W Stanach Zjednoczonych nie ma federalnego zakazu klonowania ludzkiego, jednak poszczególne stany mają własne regulacje. Niektóre stany zakazują zarówno klonowania reprodukcyjnego, jak i terapeutycznego, inne zezwalają na to drugie. Finansowanie federalne dla badań nad embrionalnymi komórkami macierzystymi jest ograniczone, co wpływa na prowadzone badania.

Organizacja Narodów Zjednoczonych, w 2005 roku, przyjęła Deklarację ONZ w sprawie klonowania człowieka, która wzywa państwa członkowskie do zakazania wszelkich form klonowania człowieka, „w zakresie, w jakim są one niezgodne z godnością człowieka i ochroną życia ludzkiego”. Jest to deklaracja o charakterze niewiążącym, ale odzwierciedla globalne obawy dotyczące etyki klonowania.

Podsumowując, choć istnieją różnice w szczegółach prawnych, większość krajów i organizacji międzynarodowych, w tym Polska, zakazuje lub silnie ogranicza klonowanie ludzkie, zwłaszcza reprodukcyjne, w uznaniu fundamentalnej godności życia ludzkiego. Ewolucja prawa w tym zakresie będzie z pewnością nadal postępować, stawiając przed prawodawcami kolejne wyzwania związane z balansem między postępem naukowym a ochroną wartości etycznych.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się klonowanie reprodukcyjne od terapeutycznego?

Klonowanie reprodukcyjne ma na celu narodziny żywego klona, czyli osobnika genetycznie identycznego z dawcą (jak owca Dolly). Klonowanie terapeutyczne tworzy embrion, aby po 5-7 dniach rozwoju (w stadium blastocysty) zniszczyć go i pozyskać embrionalne komórki macierzyste do badań lub leczenia chorób. Oba typy wykorzystują technikę SCNT (Somatic Cell Nuclear Transfer).

Czy Kościół katolicki dopuszcza klonowanie terapeutyczne?

Nie. Instrukcja Kongregacji Nauki Wiary Dignitas Personae (2008, n. 30) odrzuca obie formy klonowania jako „absolutnie niemoralne”. Kościół naucza, że embrion ludzki jest osobą od momentu poczęcia (Donum Vitae I,1), a tworzenie go z zamiarem zniszczenia narusza jego godność i prawo do życia.

Czy komórki macierzyste są dozwolone w katolicyzmie?

Tak, jeśli nie pochodzą ze zniszczenia ludzkiego embrionu. Kościół dopuszcza i popiera badania nad komórkami macierzystymi pozyskiwanymi z etycznych źródeł, takich jak iPSC (indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste), komórki macierzyste z krwi pępowinowej, a także z dorosłych tkanek (szpik kostny, tkanka tłuszczowa). Zakazane jest pozyskiwanie embrionalnych komórek macierzystych (hESC), które wymagają zniszczenia embrionu.

Czym jest owca Dolly?

Dolly była pierwszym ssakiem sklonowanym z dorosłej komórki somatycznej, urodzoną 5 lipca 1996 roku w Roslin Institute w Szkocji przez zespół Iana Wilmuta. Jej narodziny potwierdziły, że klonowanie reprodukcyjne dorosłych ssaków jest możliwe, ale jednocześnie wykazały wady i problemy zdrowotne związane z tą techniką (Dolly żyła krócej i cierpiała na choroby).

Czy klonowanie ludzi udało się?

Klonowanie ludzkich embrionów do stadium blastocysty (klonowanie terapeutyczne) udało się w 2013 roku zespołowi z Oregon Health & Science University (Shoukhrat Mitalipov). Wcześniejszy skandal z Hwangiem Woo-sukiem (Korea Płd. 2004) okazał się oszustwem. Klonowanie reprodukcyjne człowieka, czyli doprowadzenie do narodzin sklonowanego człowieka, nigdy się nie powiodło i jest globalnie zakazane lub silnie regulowane.

Czy iPSC są dozwolone przez Kościół?

Tak. Indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste (iPSC), odkryte przez Shinyę Yamanakę (Nagroda Nobla 2012), powstają poprzez przeprogramowanie dorosłych komórek somatycznych i nie wymagają niszczenia embrionu. Dignitas Personae (32) wprost popiera badania nad iPSC jako etyczną i obiecującą alternatywę dla embrionalnych komórek macierzystych.

Co mówi prawo polskie o klonowaniu?

Ustawa o leczeniu niepłodności z 2015 roku (art. 87) jednoznacznie zakazuje klonowania ludzkiego zarodka (zarówno reprodukcyjnego, jak i terapeutycznego), przewidując za to kary pozbawienia wolności do 5 lat. Polskie prawo chroni ludzki embrion od poczęcia i jest zgodne ze stanowiskiem Kościoła katolickiego w tej kwestii.

Dlaczego Kościół traktuje embrion jako osobę?

Kościół naucza, że od momentu poczęcia ludzki embrion posiada pełny, unikalny genom ludzki, jest istotą zdolną do autonomicznego rozwoju i posiada niezbywalną godność osoby. Jak podkreśla Donum Vitae I,1 oraz Dignitas Personae 4-5, brak jest przerwy w ciągłości rozwoju, która mogłaby uzasadnić inne traktowanie. Cytując Księgę Jeremiasza (Jr 1,5): „Zanim ukształtowałem cię w łonie matki, znałem cię”, Kościół podkreśla, że Bóg zna i kocha każdego człowieka od samego początku jego istnienia. KKK 2270 przypomina, że życie ludzkie jest święte, ponieważ od początku wymaga stwórczego działania Boga.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.