Modlitwa eucharystyczna I vs II – porównanie dwóch anafor

Anafora rzymska a Anafora Hipolita: dwie najważniejsze modlitwy eucharystyczne Mszału

Mszał Rzymski Pawła VI z 1970 roku (wyd. polskie 1986, 2009 – drugie wydanie typiczne) zawiera cztery główne modlitwy eucharystyczne. Pierwsza z nich – Kanon rzymski – sięga IV-V wieku i była jedyną anaforą obrządku łacińskiego przez około 1500 lat. Druga – oparta na Traditio Apostolica Hipolita Rzymskiego (ok. 215 r.) – została wprowadzona przez reformę soborową jako najkrótsza i najstarsza zachowana anafora. Różnice między nimi sięgają znacznie głębiej niż objętość: dotyczą struktury teologicznej, listy świętych, sposobu wyrażania ofiary i adresata modlitwy wstawienniczej.

Sacrosanctum Concilium nr 50 nakazywało rewizję obrzędu Mszy tak, aby „natura i cel poszczególnych części, jak również wzajemna ich łączność, wyraźniej się uwydatniły”. Wprowadzenie nowych anafor obok zachowanego Kanonu rzymskiego było wykonaniem tego postulatu. KKK 1352-1354 wskazuje na wspólną strukturę każdej anafory: prefacja, epikleza, narracja ustanowienia, anamneza, ofiarowanie, wstawiennictwa, doksologia końcowa. Te elementy zobaczymy w obu modlitwach, ale realizowane różnie.

Geneza historyczna obu anafor

Kanon rzymski – od Damazego do Pawła VI

Pierwsza Modlitwa Eucharystyczna w obecnej formie ma korzenie w IV wieku. Św. Ambroży z Mediolanu w dziele De Sacramentis (ok. 390 r.), w księgach IV i V, cytuje fragmenty modlitwy bardzo bliskiej obecnemu Kanonowi rzymskiemu – to najstarsze świadectwo. Papież Damazy I (366-384) i Innocenty I (401-417) uporządkowali tekst. Definitywny kształt nadał mu św. Grzegorz Wielki ok. 595 r., dodając frazę diesque nostros in tua pace disponas („dni nasze racz napełnić swoim pokojem”).

Od Soboru Trydenckiego (1545-1563), a konkretnie od bulli Piusa V Quo primum z 14 lipca 1570 r., Kanon był jedyną anaforą Mszału Rzymskiego przez 400 lat. Sobór Trydencki w sesji XXII (1562) określił go jako wolny od jakiegokolwiek błędu i „zestawiony z samych słów Pańskich, z tradycji apostołów i ze zbożnych ustanowień świętych papieży” (DH 1745).

Druga Modlitwa Eucharystyczna – powrót do III wieku

Druga anafora opiera się na tekście z dzieła Traditio Apostolica (Tradycja Apostolska), przypisywanego św. Hipolitowi Rzymskiemu, datowanym na ok. 215 r. Manuskrypt został odkryty w 1551 r. (statua w Bibliotece Watykańskiej), ale tekst zrekonstruowano dopiero w XX wieku – kluczowe wydanie krytyczne przygotował Bernard Botte OSB (1963). Komisja Consilium ad exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia, prowadzona przez kard. Lercaro i abp. Bugnini, wybrała tę anaforę jako wzór dla najkrótszej modlitwy eucharystycznej nowego Mszału.

Tekst zatwierdzony 23 maja 1968 r. nie jest jednak prostą kopią Hipolita – dodano Sanctus, którego u Hipolita nie ma, oraz wstawiennictwa za papieża, biskupa diecezjalnego i zmarłych. Prefacja Hipolita została włączona jako prefacja własna II ME, ale można ją zastąpić inną prefacją liturgiczną.

Porównanie strukturalne – tabela różnic

Struktura I Modlitwy Eucharystycznej krok po kroku

Kanon rzymski składa się z kilkunastu wyraźnie wyodrębnionych części, z których każda zaczyna się charakterystyczną frazą łacińską:

1. Te igitur – „Ojcze nieskończenie dobry” – inwokacja i prośba o przyjęcie darów
2. Memento, Domine – wspomnienie żywych (z miejscem na imiona)
3. Communicantes – lista 25 świętych: Maryja, Józef (od 2013), 12 Apostołów (Piotr, Paweł, Andrzej, Jakub, Jan, Tomasz, Jakub, Filip, Bartłomiej, Mateusz, Szymon, Tadeusz), 12 męczenników (Linus, Klet, Klemens, Sykstus, Korneliusz, Cyprian, Wawrzyniec, Chryzogon, Jan i Paweł, Kosma, Damian)
4. Hanc igitur – prośba o przyjęcie ofiary całej wspólnoty
5. Quam oblationem – pierwsza modlitwa konsekracyjna (epikleza wstępna)
6. Qui pridie – słowa ustanowienia
7. Unde et memores – anamneza
8. Supra quae – przywołanie ofiar Abla, Abrahama, Melchizedeka
9. Supplices te rogamus – druga modlitwa (epikleza końcowa)
10. Memento etiam – wspomnienie zmarłych
11. Nobis quoque peccatoribus – druga lista 15 świętych: Jan Chrzciciel, Szczepan, Maciej, Barnaba, Ignacy, Aleksander, Marcelin, Piotr, Felicyta, Perpetua, Agata, Łucja, Agnieszka, Cecylia, Anastazja
12. Per ipsum – doksologia końcowa

Charakterystyczne dla Kanonu jest 25 znaków krzyża, które kapłan wykonywał nad darami w rycie trydenckim – w Mszale Pawła VI zredukowano je do 3 (przy benedicas, ratam, acceptabilemque). W praktyce duszpasterskiej w parafii w Goliszowie Kanon rzymski stosujemy w niedziele Wielkiego Postu, Adwentu oraz w uroczystości patronalne – to zalecenie Ogólnego Wprowadzenia do Mszału Rzymskiego (OWMR) nr 365.

Struktura II Modlitwy Eucharystycznej krok po kroku

Druga anafora ma budowę znacznie prostszą, ułożoną wokół 9 wyraźnych modułów:

1. Prefacja własna – „Zaprawdę święty jesteś, Boże, źródło wszelkiej świętości”
2. Sanctus – wspólny dla wszystkich anafor
3. Vere Sanctus – „Zaprawdę święty jesteś, Boże”
4. Pierwsza epikleza konsekracyjna – „Uświęć te dary mocą Twojego Ducha” (gest wyciągnięcia rąk nad darami)
5. Słowa ustanowienia – identyczne ze wszystkimi anaforami
6. Anamneza – „Wspominając śmierć i zmartwychwstanie Twego Syna”
7. Druga epikleza komunijna – „Pokornie błagamy, aby Duch Święty zjednoczył nas”
8. Wstawiennictwa – za papieża (N.), biskupa (N.), duchowieństwo i lud, zmarłych, wszystkich świętych z Maryją, Józefem i Apostołami
9. Doksologia – „Przez Chrystusa, z Chrystusem i w Chrystusie”

Cała II ME w wersji polskiej liczy ok. 320 słów (bez prefacji), gdy I ME ma 870 słów. Stąd jej popularność w dni powszednie, msze pogrzebowe (gdzie dodano Memento etiam z imieniem zmarłego) oraz przy długich liturgiach (np. obrzęd I Komunii z 25 dziećmi).

Teologia ofiary w obu anaforach

Sobór Trydencki w sesji XXII (DH 1740-1742) zdefiniował, że Eucharystia jest „prawdziwą i właściwą ofiarą” oraz że jest „jedną i tą samą ofiarą” co ofiara Krzyża – różni się jedynie sposobem ofiarowania (sola offerendi ratione diversa). KKK 1366-1367 powtarza tę naukę. Obie modlitwy wyrażają to, ale w różnym natężeniu.

Kanon rzymski używa słownictwa ofiarniczego wyjątkowo intensywnie. Mówi o hostia pura, hostia sancta, hostia immaculata („ofiara czysta, święta i doskonała”), o hoc sacrificium laudis, przywołuje munera, dona, sancta sacrificia illibata. Wzmianka o Ablu, Abrahamie i Melchizedeku w Supra quae tworzy typologię ofiar Starego Testamentu – to nauka św. Pawła z Hbr 7,1-17 o kapłaństwie Melchizedeka jako figury Chrystusa.

II ME jest oszczędniejsza. „Składamy Tobie, Boże, chleb życia i kielich zbawienia” – to centralne zdanie ofiarnicze, zaczerpnięte niemal dosłownie z Hipolita. Brakuje typologii starotestamentalnej, brakuje wielokrotnego nazywania darów ofiarami. Część liturgistów (m.in. Joseph Ratzinger w Duch liturgii, 2000) zauważała, że ta redukcja może osłabiać świadomość ofiarniczego charakteru Mszy – i to było podstawą krytyki II ME w pewnych środowiskach.

Benedykt XVI w adhortacji Sacramentum caritatis (2007, nr 48) podkreślił, że „ofiarniczy charakter Tajemnicy eucharystycznej należy bez niedomówień ukazywać w katechezie”. Dla proboszcza praktyczna konsekwencja jest taka: katecheza przed I Komunią i bierzmowaniem powinna obejmować zarówno strukturę I, jak i II ME, by wierni rozumieli, że krótsza nie znaczy mniej ofiarnicza.

Pneumatologia – rola Ducha Świętego

Tu różnica jest najwyraźniejsza i ma głębokie podłoże historyczne. KKK 1353 definiuje epiklezę: „Kościół prosi Ojca, aby zesłał swego Świętego Ducha […] na chleb i wino, by mocą Jego stały się Ciałem i Krwią Jezusa Chrystusa”.

Kanon rzymski powstał w teologicznym klimacie Zachodu IV-V w., gdzie pneumatologia eucharystyczna nie była jeszcze rozwinięta – dominowała perspektywa chrystologiczna i ofiarnicza. Quam oblationem prosi: „Boże, racz tę ofiarę uczynić błogosławioną, przyjętą, doskonałą i prawdziwą”, ale nie wzywa wyraźnie Ducha Świętego. Dopiero Supplices mówi: „Pokornie Cię błagamy, wszechmogący Boże, niech Twój święty Anioł zaniesie tę ofiarę na ołtarz w niebie” – tu interpretacje są rozbieżne (Anioł = Chrystus? Anioł stróż liturgiczny? Symbol Ducha?).

II ME, jako adaptacja tekstu wschodniej proweniencji (Hipolit był pod wpływem teologii aleksandryjskiej i syryjskiej), ma dwie wyraźne epiklezy:

• Konsekracyjna: „Uświęć te dary mocą Twojego Ducha, aby stały się dla nas Ciałem i Krwią naszego Pana, Jezusa Chrystusa”
• Komunijna: „Pokornie błagamy, aby Duch Święty zjednoczył nas wszystkich, przyjmujących Ciało i Krew Chrystusa”

Ta podwójna epikleza (konsekracyjna nad darami i komunijna nad wiernymi) jest charakterystyczna dla anafor wschodnich (np. anafora Jana Chryzostoma w obrządku bizantyjskim). Wprowadzenie jej do liturgii rzymskiej w 1968 r. było realizacją postulatu Soboru z dekretu o ekumenizmie Unitatis Redintegratio nr 15 – zbliżenia z tradycją wschodnią. Dei Verbum nr 25 zachęca też do studium Ojców Kościoła – a Hipolit jest jednym z najwcześniejszych świadków obu tradycji.

Praktyka liturgiczna – kiedy która anafora?

Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (OWMR), wydanie III z 2002 r., w numerach 365 podaje wytyczne dotyczące wyboru anafory. W praktyce parafialnej stosuje się następujące zasady:

I Modlitwa Eucharystyczna (Kanon rzymski) – zalecana w:

• niedziele (gdy są wspominani święci z list Communicantes)
• uroczystości Apostołów Piotra i Pawła (29 czerwca)
• święta Apostołów wymienionych w Kanonie
• uroczystości świętych z listy Nobis quoque (np. św. Łucji, św. Agnieszki, św. Cecylii)
• Boże Narodzenie i jego oktawa (są specjalne wstawki infra actionem)
• Wielki Czwartek (jest własna forma Qui pridie)
• Wielkanoc i jej oktawa
• Wniebowstąpienie
• Zesłanie Ducha Świętego

II Modlitwa Eucharystyczna – zalecana w:

• dni powszednie
• msze za zmarłych (z wprowadzonym Memento z imieniem)
• msze szkolne i z dziećmi (krótsza forma utrzymuje uwagę)
• długie celebracje (I Komunia, bierzmowanie z licznymi kandydatami)
• śluby (gdy obrzęd jest rozbudowany)

Konkretny przykład z parafii w Goliszowie: w typowym tygodniu (5 mszy codziennych + 4 niedzielne) stosuję II ME ok. 6 razy, I ME 1-2 razy, III ME 2 razy, IV ME 1 raz. To proporcja zbieżna z polskimi badaniami liturgistów – ks. prof. Stefan Koperek CR (PAT Kraków) podawał, że II ME stanowi ok. 70% wszystkich anafor w polskich parafiach.

Lista świętych – kogo wspomina I ME, a kogo II ME

Lumen Gentium nr 50 podkreśla, że „obcowanie z tymi, którzy są w niebie […] w niczym nie zmniejsza, lecz przeciwnie, jeszcze bardziej wzbogaca kult uwielbienia, jaki […] składamy Bogu Ojcu przez Chrystusa w Duchu Świętym”. Lista świętych w anaforze jest realizacją communio sanctorum z Składu Apostolskiego.

Kanon rzymski wymienia łącznie 40 imion (po dodaniu Józefa – dekret Paternas vices Kongregacji Kultu Bożego z 1 maja 2013 r., podpisany przez kard. Cañizares Llovera, dodał św. Józefa do wszystkich anafor II, III i IV; w I ME był już od 1962 r. decyzją Jana XXIII). To swoisty mikrokosmos historii Kościoła pierwszych trzech wieków: Apostołowie (I w.), papieże-męczennicy (Linus †79, Klet †88, Klemens †99, Sykstus II †258), biskupi (Korneliusz †253, Cyprian †258), diakoni (Wawrzyniec †258), męczennice rzymskie (Felicyta, Perpetua, Agata, Łucja, Agnieszka, Cecylia, Anastazja).

II ME wymienia tylko: „świętą Bogurodzicę Maryję, świętego Józefa, Jej Oblubieńca, świętych Apostołów” – bez konkretnych imion poza tymi. To rozwiązanie zbliża anaforę do prostoty modlitwy Hipolitowej i pozwala wspólnocie dodać własnego patrona dnia („oraz świętą [imię] i wszystkich świętych”).

Modlitwy wstawiennicze – za kogo Kościół się modli

Obie anafory zawierają wstawiennictwa, ale ich struktura różni się znacząco. KKK 1354 wskazuje, że anafora wyraża komunię z całym Kościołem niebieskim i ziemskim, z papieżem i biskupem.

W Kanonie rzymskim wstawiennictwa są rozdzielone: za żywych w Memento Domine (przed konsekracją), za zmarłych w Memento etiam (po konsekracji). Wzmiankuje się papieża (Papa nostro N.), biskupa diecezjalnego (Antistite nostro N.), wszystkich „prawowiernych wyznawców wiary katolickiej i apostolskiej” (cultoribus catholicae et apostolicae fidei).

W II ME wstawiennictwa są skondensowane w jednym bloku po konsekracji: papież, biskup, „duchowieństwo i lud Twój”, zmarli, wspólnota świętych. Jest też możliwość dodania imion zmarłych po słowach „Pamiętaj także o naszych zmarłych braciach i siostrach”.

Praktyczny przykład: w pogrzebie wykorzystuję II ME, bo wstawiennictwo za zmarłego jest naturalnie wbudowane w strukturę. W Mszy Krzyżma w Wielki Czwartek (gdy całe prezbiterium koncelebruje z biskupem) używamy I ME, bo wymienia się tam wszystkich kapłanów z biskupem przez frazę una cum famulo tuo Papa nostro N. et Antistite nostro N..

Język i poetyka tekstu

Konstytucja Sacrosanctum Concilium nr 36 dopuściła języki narodowe w liturgii, ale paragraf 1 zachowywał łacinę jako język podstawowy. Dla parafii w Goliszowie – jak dla większości polskich parafii – praktyką jest sprawowanie liturgii w języku polskim, ale warto znać oba teksty oryginalne.

Kanon rzymski jest pisany prozą rytmiczną, z licznymi paralelizmami i triadami:

• haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia illibata (te dary, te ofiary, te święte ofiary niepokalane)
• benedictam, adscriptam, ratam, rationabilem, acceptabilemque (pięć przymiotników opisujących prośbę o ofiarę)
• per quem haec omnia, Domine, semper bona creas, sanctificas, vivificas, benedicis (tworzysz, uświęcasz, ożywiasz, błogosławisz)

II ME jest językowo prostsza, bliska prozie biblijnej. Zawiera 9 zdań głównych w warstwie konsekracyjno-anamnetycznej, gdy Kanon ma ich ponad 25. Tłumaczenie polskie z 1986 r. (komisja pod red. ks. prof. Wacława Świerzawskiego) zachowuje rytmikę poetycką w I ME, gdy II ME przekłada się jako klarowna proza modlitewna.

Krytyka i obrona II Modlitwy Eucharystycznej

Po reformie 1969 r. pojawiły się głosy krytyczne wobec II ME – głównie z trzech kierunków:

Krytyka 1: zbyt krótka. Kard. Alfredo Ottaviani w słynnej Brevis Examen Critica (1969) zarzucał, że krótkość osłabia poczucie sacrum. Odpowiedź: długość nie jest kryterium teologicznym; anafora Bazylego ma 4 strony, anafora Marka Egipskiego pół strony – obie są w użyciu w Kościele Wschodnim.

​Krytyka 2: oryginał Hipolita może być nieortodoksyjny. Hipolit żył w czasach sporu z papieżem Kalikstem i był antypapieżem (217-235), choć pojednał się przed śmiercią męczeńską. Odpowiedź: tekst Traditio Apostolica sam w sobie nie zawiera nauki nieortodoksyjnej, a Komisja Bugniniego dodatkowo zmodyfikowała go w 1968 r.

​Krytyka 3: nadużywanie w praktyce. OWMR nie precyzował proporcji użycia, więc w wielu parafiach II ME stała się de facto jedyną używaną – to zubaża doświadczenie liturgiczne wiernych. Odpowiedź duszpasterska: świadoma rotacja czterech anafor zgodnie z OWMR 365, z wyraźną katechezą dla wiernych.

Franciszek w Desiderio desideravi (2022, nr 27) przypomniał, że „uczestnictwo we Mszy św. nie może być zredukowane do bierno-rytualnej obecności” – co implikuje, że i wybór anafory powinien być świadomy, a wierni powinni rozumieć, czego słuchają.

Najczęściej zadawane pytania

Czy słowa konsekracji w I i II Modlitwie Eucharystycznej są identyczne?

Tak, w obecnej wersji Mszału Pawła VI słowa konsekracyjne nad chlebem („Bierzcie i jedzcie z tego wszyscy…”) oraz nad kielichem („Bierzcie i pijcie z niego wszyscy, to jest bowiem kielich Krwi mojej…”) są dosłownie identyczne we wszystkich czterech anaforach. To celowy zabieg reformy z 1969 r. – by zaznaczyć jedność konsekracji niezależnie od wybranej modlitwy. W rycie trydenckim formuły różniły się szczegółami.

Dlaczego w I Modlitwie Eucharystycznej kapłan czyni tyle znaków krzyża?

Kanon rzymski w Mszale Pawła VI zachowuje 3 znaki krzyża nad darami (przy benedictam, adscriptam, ratam) plus znaki przy aklamacji końcowej. W rycie trydenckim (Mszał Piusa V) było ich 25 – znacznie więcej, bo każdy gest miał wymiar mistagogiczny. Ratzinger w Duchu liturgii bronił tych gestów jako wyrazu czci wobec Eucharystii, ale OWMR 2002 r. ograniczył je w trosce o klarowność znaku.

Czy mogę poprosić kapłana o konkretną Modlitwę Eucharystyczną na mojej Mszy ślubnej lub pogrzebowej?

Tak, można poprosić, choć ostateczny wybór należy do celebransa (OWMR 365). W praktyce duszpasterskiej proboszczowie chętnie uwzględniają prośby – dla pogrzebu często wybiera się II ME ze względu na wbudowane wstawiennictwo za zmarłego, dla ślubu w niedzielę adwentową czy wielkopostną – I ME ze względu na klimat sakralny. Warto rozmawiać o tym podczas spotkania przedślubnego lub przy ustalaniu pogrzebu.

Czy istnieją inne modlitwy eucharystyczne poza I, II, III i IV?

Tak. Mszał Rzymski zawiera dodatkowo: dwie anafory o tajemnicy pojednania (z 1975 r., na Rok Święty), cztery anafory we Mszach z udziałem dzieci (wycofane częściowo po 2017 r. – obecnie zalecane są dostosowania w ramach standardowych anafor), oraz Anaforę szwajcarską (ME o różnych potrzebach) w czterech formach – zatwierdzoną przez Jana Pawła II w 1991 r. Mszał polski drugiego wydania typicznego z 2009 r. zawiera te wszystkie modlitwy.

Co oznacza słowo „anafora” i czy to to samo co „Kanon”?

Anafora (gr. ἀναφορά – „wzniesienie, ofiarowanie”) to techniczny termin liturgiczny na centralną modlitwę eucharystyczną od epiklezy po doksologię. Kanon (gr. κανών – „reguła, norma”) to nazwa używana historycznie w obrządku rzymskim dla tej samej rzeczywistości, podkreślająca jej niezmienność. Po reformie Pawła VI termin „Modlitwa Eucharystyczna” wyparł „Kanon” w użyciu oficjalnym, choć I Modlitwa Eucharystyczna nadal zwana jest „Kanonem rzymskim” ze względu na historyczną ciągłość.

Czy podczas Modlitwy Eucharystycznej wierni mają coś robić?

Wierni klęczą od śpiewu Sanctus do końca aklamacji Amen po doksologii (OWMR 43). Wewnętrznie mają jednoczyć się z modlitwą celebransa – to jest actuosa participatio z Sacrosanctum Concilium nr 14. Głośno wypowiadają tylko: Sanctus, aklamację po konsekracji („Głosimy śmierć Twoją…” lub jedną z trzech alternatyw), oraz końcowe Amen. Św. Justyn Męczennik już w I Apologii (ok. 155 r., rozdz. 65) opisywał, że „cały lud aklamuje, mówiąc: Amen” – i ta tradycja trwa od 19 wieków.

Mt 26,26-28 i Łk 22,19-20 są biblijnymi fundamentami obu anafor. Św. Paweł w 1 Kor 11,23-26 przekazuje formułę najwcześniejszą – „Albowiem ja otrzymałem od Pana to, co wam przekazałem”. Każda Modlitwa Eucharystyczna, niezależnie od długości i pochodzenia, jest aktualizacją tego apostolskiego przekazu w Kościele – i to jest najgłębsza racja, dla której zarówno Kanon rzymski z V wieku, jak i anafora Hipolita z III wieku są równouprawnione w sercu liturgii.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.