Liturgia trydencka vs Pawła VI – porównanie dwóch mszałów

Dwa mszały, jedna ofiara – kontekst historyczny reformy liturgicznej

Określenia „msza trydencka” i „msza Pawła VI” funkcjonują w polskiej publicystyce katolickiej od kilkudziesięciu lat, ale rzadko bywają precyzyjnie definiowane. Pierwsze odnosi się do Mszału Rzymskiego ogłoszonego bullą Quo primum tempore przez św. Piusa V dnia 14 lipca 1570 roku – 7 lat po zakończeniu Soboru Trydenckiego (1545-1563). Drugie określa Missale Romanum promulgowany konstytucją apostolską Missale Romanum przez bł. Pawła VI 3 kwietnia 1969 roku (editio typica wydana w 1970). Pomiędzy tymi dwoma księgami leży 399 lat liturgicznego rozwoju oraz Sobór Watykański II.

Benedykt XVI w motu proprio Summorum Pontificum z 7 lipca 2007 roku wprowadził rozróżnienie kanoniczne: forma ordinaria (zwyczajna – Mszał Pawła VI) oraz forma extraordinaria (nadzwyczajna – Mszał z 1962, ostatnia edycja typiczna Jana XXIII). Papież Franciszek motu proprio Traditionis custodes z 16 lipca 2021 roku zmienił tę nomenklaturę, stwierdzając w art. 1, że „księgi liturgiczne promulgowane przez świętych Pawła VI i Jana Pawła II są jedynym wyrazem lex orandi rytu rzymskiego„.

Sobór Watykański II w konstytucji Sacrosanctum Concilium (4 grudnia 1963) zlecił reformę: „Obrzędy niech się odznaczają szlachetną prostotą, niech będą krótkie i jasne, wolne od niepotrzebnych powtórzeń” (KL 34). To zdanie – 21 słów – stało się hermeneutycznym kluczem dla 7-letniej pracy Consilium ad exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia pod kierunkiem abp. Annibale Bugniniego.

Struktura obrzędu – porównanie liturgii słowa i liturgii eucharystycznej

Najprostszy sposób na uchwycenie różnicy między dwoma mszałami to porównanie samej kolejności i nazewnictwa części Mszy świętej. Mszał Piusa V zachowywał układ wykrystalizowany w średniowieczu i kodyfikowany przez papieża Innocentego III († 1216) oraz Mikołaja Burchardusa (Ordo Missae 1502). Mszał Pawła VI uprościł strukturę, dodał alternatywne formuły i przywrócił elementy starożytne.

Modlitwy u stopni ołtarza i obrzędy wstępne

W formie nadzwyczajnej kapłan rozpoczyna Mszę od Psalmu 42 (Iudica me, Deus), Confiteor wymienia 9 świętych (Najświętsza Maryja Panna, św. Michał Archanioł, św. Jan Chrzciciel, śś. Piotr i Paweł, oraz „wszyscy święci”), recytowany dwa razy – raz przez kapłana, raz przez ministrantów. W Mszale Pawła VI obrzędy wstępne są zwięźlejsze: znak krzyża, pozdrowienie (3 formuły do wyboru), akt pokuty (4 formuły, w tym skrócone Confiteor wymieniające tylko „świętą Maryję, zawsze Dziewicę” i „wszystkich świętych”), Kyrie, Gloria (z wyjątkiem Wielkiego Postu i Adwentu).

Liturgia słowa – cykl czytań

To największa zmiana statystyczna. Mszał trydencki opierał się na 1-rocznym cyklu czytań: 1 czytanie + Ewangelia w niedzielę, łącznie ok. 1% Biblii w cyklu rocznym. Reforma Pawła VI wprowadziła Lekcjonarz Mszalny oparty na 3-letnim cyklu niedzielnym (A – Mateusz, B – Marek, C – Łukasz, Jan czytany w okresach mocnych) oraz 2-letnim cyklu na dni powszednie. Wprowadzono układ 3 czytań w niedziele: Stary Testament + psalm + Nowy Testament (list) + Ewangelia. Procentowo: katolik uczestniczący tylko w niedzielach słyszy ok. 14% Pisma Świętego w cyklu 3-letnim, wobec ok. 1% poprzednio.

Sobór w Dei Verbum (18 listopada 1965) postulował: „Niech więc będzie otwarty wszystkim chrześcijanom szeroki dostęp do Pisma Świętego” (DV 22). Lekcjonarz z 1969 (II edycja 1981) realizuje ten postulat liturgicznie.

Modlitwy eucharystyczne – od jednego kanonu do czterech

Mszał trydencki używał wyłącznie Canon Romanus – jedynej anafory zachodniej, której struktura jest poświadczona od ok. 400 r. (św. Ambroży, De Sacramentis) i przez 1500 lat odmawianej po cichu (sub silentio). Mszał Pawła VI zachował go jako I Modlitwę Eucharystyczną i dodał trzy nowe:

• II Modlitwa Eucharystyczna – oparta na anaforze św. Hipolita Rzymskiego (Traditio Apostolica, ok. 215 r.), najkrótsza (~2 minuty)
• III Modlitwa Eucharystyczna – nowo skomponowana, najbardziej „uniwersalna” w użyciu
• IV Modlitwa Eucharystyczna – inspirowana liturgią św. Bazylego Wielkiego († 379), z rozbudowaną anamnezą historii zbawienia

Później dodano modlitwy o pojednanie (1974), za dzieci (1974) i o różnych potrzebach (1991). Anafora odmawiana jest voce clara (głośno), co odpowiada KKK 1352: „Wszyscy obecni włączają się w nią z wiarą i w milczeniu, a także przez aklamacje”.

Język liturgii – łacina, język ojczysty i hermeneutyka tłumaczenia

Najczęstsza fraza w dyskusji parafialnej brzmi: „trydencka jest po łacinie, a Pawła VI po polsku”. To uproszczenie. Sacrosanctum Concilium 36 § 1 stwierdza wprost: „Zachowuje się używanie języka łacińskiego w obrządkach łacińskich, poza wyjątkami określonymi przez prawo szczególne„. Paragraf § 2 dopuszcza język ojczysty „w czytaniach i pouczeniach oraz w niektórych modlitwach i śpiewach”. Sobór nie nakazał zniesienia łaciny – przeciwnie, zachował ją jako normę.

Praktyczne wnioski dla parafii w Goliszowie: Mszał Pawła VI w editio typica tertia (2002, korekta 2008) jest księgą łacińską. Polskie wydanie III mszału (2011, Pallottinum) jest tłumaczeniem zatwierdzonym przez Kongregację Kultu Bożego. Msza w języku polskim według Mszału Pawła VI jest tak samo „tradycyjna” jak po łacinie – zmienia się jedynie język celebracji, nie obrzęd.

Forma nadzwyczajna – na podstawie indultu lokalnego ordynariusza zgodnie z Traditionis custodes art. 3 – celebrowana jest po łacinie, z czytaniami opcjonalnie powtarzanymi po polsku przed homilią.

Postawy ciała, ołtarz i kierunek celebracji – ad orientem kontra versus populum

To kwestia dyscyplinarna, nie dogmatyczna – i wbrew obiegowej opinii Sobór Watykański II nigdy nie nakazał odwrócenia ołtarza twarzą do ludu. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (OWMR 2002), nr 299, stwierdza: „Ołtarz wzniesiony w pewnej odległości od ściany pozwala obchodzić go dookoła i celebrować Mszę św. zwróconym twarzą do ludu, co jest pożądane wszędzie, gdzie to jest możliwe„.

Słowa „pożądane wszędzie, gdzie to jest możliwe” w łacińskim oryginale: quod expedit ubicumque possibile sit. Kard. Joseph Ratzinger w książce Duch liturgii (2000) wskazywał, że zwrot kapłana w tym samym kierunku co lud (ad orientem – „ku wschodowi”, symbolicznie ku Chrystusowi nadchodzącemu) podkreśla, iż Msza jest wspólną drogą Kościoła ku Bogu, a nie zamkniętym kręgiem.

Praktyka komunijna stanowi drugą oś różnicy:

• Forma nadzwyczajna: komunia wyłącznie na klęcząco, do ust, podawana przez kapłana (postawa wymagana przez rubryki Mszału z 1962)
• Forma zwyczajna: zgodnie z instrukcją Memoriale Domini (1969) – postawa stojąca jest normą, ale wierny ma prawo przyjąć Komunię klęcząco i do ust; w Polsce KEP (Komunikat z 9 marca 2005) podtrzymuje zwyczaj przyjmowania do ust, dopuszczając na rękę po uprzednim pouczeniu

Kalendarz liturgiczny – okresy, święta i hierarchia obchodów

Reforma kalendarza opublikowana motu proprio Mysterii paschalis (14 lutego 1969) wprowadziła trzy główne zmiany:

1. Uproszczenie nomenklatury okresów: zlikwidowano Septuagesimę, Sexagesimę i Quinquagesimę (3 niedziele przygotowania do Wielkiego Postu w kalendarzu trydenckim) oraz oktawę Zesłania Ducha Świętego. Wprowadzono okres „zwykły” (per annum) – 33 lub 34 tygodnie
2. Hierarchia obchodów: zamiast 4 stopni trydenckich (duplex I/II classis, semiduplex, simplex) wprowadzono 3 stopnie: uroczystość (sollemnitas), święto (festum), wspomnienie obowiązkowe/dowolne (memoria)
3. Rewizja kalendarza powszechnego: usunięto ok. 200 wspomnień świętych o niepewnej historyczności (np. św. Filomena, św. Krzysztof zachował kult lokalny), dodano świętych z innych kontynentów (np. św. Marcin de Porres – Peru, św. Paweł Miki – Japonia)

Konkretny przykład praktyczny: 25 marca w obu kalendarzach to Zwiastowanie Pańskie – w trydenckim „duplex I classis”, w Pawła VI „uroczystość”. Gdy przypada w Wielkim Tygodniu, kalendarz Pawła VI przenosi obchód na poniedziałek po II Niedzieli Wielkanocnej (zasada precedencji z Normae universales de anno liturgico et de calendario, nr 60).

Muzyka liturgiczna – chorał gregoriański, polifonia i pieśń ludowa

Tu Sobór Watykański II był bardzo konkretny. Sacrosanctum Concilium 116 stanowi: „Kościół uznaje śpiew gregoriański za własny śpiew liturgii rzymskiej. Dlatego w czynnościach liturgicznych, przy zachowaniu innych warunków równych, powinien on zajmować pierwsze miejsce„. Paragraf 120 dodaje: „Organy piszczałkowe należy mieć w wielkim poszanowaniu jako tradycyjny instrument muzyczny”.

W praktyce parafialnej w Polsce po 1970 r. chorał gregoriański zastąpiono głównie repertuarem pieśni kościelnych (Śpiewnik kościelny ks. Jana Siedleckiego, wyd. od 1878, obecnie 41. wydanie 2015 zawiera ok. 1000 pieśni). Instrukcja Musicam Sacram (5 marca 1967) wymienia 5 części Mszy, które powinno się śpiewać (Kyrie, Gloria, Sanctus, Agnus Dei, dialog kapłana z ludem) – w obu formach.

Forma nadzwyczajna w wersji uroczystej (Missa solemnis) zakłada chorał lub polifonię (Palestrina, Victoria, Mozart, Haydn). Forma zwyczajna dopuszcza szeroki repertuar, w tym wykonania w języku ojczystym, pod warunkiem zgodności z duchem liturgii (instrukcja Sing to the Lord 2007 dla USA, w Polsce Instrukcja KEP o muzyce liturgicznej z 14 października 2017).

Teologia ofiary – ciągłość doktrynalna mimo różnic obrzędowych

Najczęstszy zarzut wobec Mszału Pawła VI brzmi: „zatraca charakter ofiarny i staje się ucztą”. Argument ten formułowano w tzw. Krótkim badaniu krytycznym kard. Ottavianiego i kard. Bacciego (1969). Magisterium odpowiada jednoznacznie.

Sobór Trydencki, sesja XXII (17 września 1562), kanon 1: „Jeśli ktoś mówi, że we Mszy świętej nie składa się Bogu prawdziwej i właściwej ofiary […] niech będzie wyklęty”. KKK 1366: „Eucharystia jest więc ofiarą, ponieważ uobecnia (czyni obecną) ofiarę krzyża, jest jej pamiątką i udziela jej owoców”. KKK 1367 dopowiada: „Ofiara Chrystusa i ofiara Eucharystii są jedną ofiarą”.

OWMR 2002 nr 2 stwierdza: „Sprawowanie Mszy świętej, jako działanie Chrystusa i ludu Bożego hierarchicznie zorganizowanego, jest ośrodkiem całego życia chrześcijańskiego„. OWMR nr 27 określa Mszę jako „Ofiarę Eucharystyczną”. Słowo sacrificium i jego pochodne pojawiają się w editio typica tertia ponad 200 razy.

Św. Jan Paweł II w encyklice Ecclesia de Eucharistia (17 kwietnia 2003), nr 12, naucza: „Msza święta uobecnia ofiarę krzyża, nie dodaje do niej i jej nie pomnaża”. Benedykt XVI w adhortacji Sacramentum Caritatis (22 lutego 2007) potwierdza ciągłość doktrynalną obu form.

Reguły dyscyplinarne – kto, gdzie i kiedy może celebrować formę nadzwyczajną

Stan prawny po 16 lipca 2021 (Traditionis custodes) i Reskrypcie Kongregacji Kultu Bożego z 4 grudnia 2021 (Responsa ad dubia) wygląda następująco:

• Art. 2: Biskup diecezjalny jest moderatorem życia liturgicznego w diecezji i to do niego należy zezwolenie na używanie Mszału z 1962
• Art. 3 § 2: Biskup wyznacza miejsca, gdzie wierni przywiązani do vetus ordo mogą gromadzić się na Eucharystię – nie mogą to być kościoły parafialne (chyba że biskup po konsultacji ze Stolicą Apostolską postanowi inaczej)
• Art. 4: Kapłani wyświęceni po publikacji motu proprio (16 lipca 2021) muszą uzyskać formalne pozwolenie od biskupa diecezjalnego po konsultacji z Dykasterią Kultu Bożego
• Art. 5: Kapłani już celebrujący według Mszału z 1962 muszą poprosić biskupa o pozwolenie na kontynuację

W diecezji legnickiej i wrocławskiej (właściwych dla większości parafii Dolnego Śląska) istnieją wyznaczone duszpasterstwa nadzwyczajnej formy rytu rzymskiego – informacji udziela kuria biskupia. Porządek mszy świętych w parafii Goliszów obejmuje wyłącznie formę zwyczajną zgodnie z rzymskim Mszałem Pawła VI.

Praktyczne wskazówki dla parafianina – jak uczestniczyć we Mszy świętej

Niezależnie od formy obrzędu, owocne uczestnictwo we Mszy wymaga przygotowania duchowego. Sacrosanctum Concilium 14 mówi o actuosa participatio – „pełnym, świadomym i czynnym uczestnictwie”, które nie polega tylko na zewnętrznych gestach.

Przygotowanie przed Mszą

1. Przeczytaj czytania mszalne (dostępne np. w aplikacji Brewiarz.pl lub miesięczniku Oremus) – 5-10 minut
2. Sprawdź stan łaski – jeśli świadom grzechu ciężkiego, skorzystaj ze spowiedzi przed Komunią (kan. 916 KPK)
3. Zachowaj post eucharystyczny – 1 godzina przed Komunią (kan. 919 § 1 KPK), woda i lekarstwa nie łamią postu
4. Przyjdź 10-15 minut wcześniej, by się wyciszyć

W trakcie celebracji

• Odpowiadaj na aklamacje – to nie ozdoba, ale wyznanie wiary całej wspólnoty
• Zachowuj wymagane postawy: stojącą (Ewangelia, Credo, modlitwa eucharystyczna od prefacji), siedzącą (czytania, homilia, przygotowanie darów), klęczącą (od epiklezy do Wielkie jest misterium wiary; w Polsce klękamy też podczas Baranku Boży)
• Słuchaj homilii aktywnie – homilia jest obowiązkowa w niedziele i święta nakazane (kan. 767 § 2 KPK)

Po Mszy

KKK 1378 zaleca dziękczynienie po Komunii: „Adoracja Jezusa w Sakramencie miłości”. 5-10 minut milczącego trwania jest, według tradycji ascetycznej (św. Filip Neri, św. Tomasz z Akwinu, hymn Adoro Te devote), najcenniejszym momentem dnia.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Msza Pawła VI jest „ważna” tak samo jak trydencka?

Tak. Obie formy są ważne i godziwe (valida et licita), gdy są celebrowane zgodnie z przepisami liturgicznymi przez ważnie wyświęconego kapłana z materią (chleb pszenny, wino gronowe) i intencją czynienia tego, co czyni Kościół. Sakrament Eucharystii uobecnia tę samą ofiarę Chrystusa – różni się jedynie obrzęd, nie istota.

Dlaczego Sobór Watykański II w ogóle zmienił liturgię?

Sobór realizował ruch liturgiczny, który rozwijał się od końca XIX wieku (opactwo Solesmes, Maria Laach, Pius X – motu proprio Tra le sollecitudini z 1903). Celem była actuosa participatio (czynne uczestnictwo wiernych) oraz powrót do form starożytnych przy zachowaniu istoty. Sacrosanctum Concilium 50 nakazał: „Niech obrzęd Mszy św. zostanie tak przekształcony, aby jaśniej uwydatnić własne znaczenie poszczególnych jego części”.

Czy mogę przyjąć Komunię na klęcząco i do ust podczas zwykłej niedzielnej Mszy?

Tak. Instrukcja Redemptionis Sacramentum (25 marca 2004), nr 91: „Wierny ma zawsze prawo, według swojego wyboru, przyjąć Komunię świętą do ust”. Postawa klęcząca jest dopuszczalna i nigdy nie może być powodem odmowy Komunii (RS 91). W parafii w Goliszowie ten sposób jest praktykowany przez część wiernych – bez żadnych przeszkód.

Czy łacina znowu wróci jako standard?

Sobór nigdy łaciny nie zniósł. Sacrosanctum Concilium 36 § 1 zachowuje ją jako normę. W praktyce parafialnej polska wersja językowa dominuje, ale części stałe Mszy (Kyrie, Gloria, Sanctus, Agnus Dei, Pater noster) można i warto śpiewać po łacinie – jest to zgodne z dokumentem KEP o muzyce liturgicznej z 2017 r. (nr 27).

Co to są „ryty wschodnie” i czy to to samo co msza trydencka?

Nie. Ryty wschodnie (bizantyjski, ormiański, koptyjski, syryjski, maronicki, chaldejski) to liturgie Kościołów katolickich w pełnej komunii z Rzymem, ale o innej tradycji historycznej niż łacińska. Msza trydencka jest formą rytu łacińskiego (rzymskiego). W Polsce ryt bizantyjski celebrują greckokatolicy (eparchia wrocławsko-koszalińska, archieparchia przemysko-warszawska).

Gdzie w okolicy mogę uczestniczyć w Mszy w formie nadzwyczajnej?

Informacji o miejscach celebracji vetus ordo udziela kuria biskupia diecezji legnickiej. Aktualną listę publikuje portal nowyruchliturgiczny.pl oraz strona Stowarzyszenia Una Voce Polonia. Kontakt z kancelarią parafialną w Goliszowie pozwoli uzyskać szczegóły dotyczące najbliższych ośrodków duszpasterskich.

Czy Msza po polsku jest „gorsza” niż po łacinie?

Nie. Łacina jest językiem tradycyjnym Kościoła zachodniego, ale nie sakralnym w sensie wyłącznym – pierwsze wieki Kościoła używały greki (Kyrie eleison jest tego pozostałością), a później aramejskiego (Marana tha, Abba). Św. Cyryl i Metody w IX w. wprowadzili język słowiański w liturgii za zgodą Stolicy Apostolskiej. Wartość Mszy nie zależy od języka, lecz od ofiary Chrystusa, którą uobecnia.

Czy w parafii Goliszów odbywają się Msze w formie nadzwyczajnej?

Obecnie parafia celebruje wyłącznie według Mszału Rzymskiego Pawła VI (III wydanie polskie z 2011 r.). Wszelkie zmiany w tym zakresie wymagałyby decyzji biskupa diecezjalnego zgodnie z Traditionis custodes art. 3. Zachęcam parafian zainteresowanych pogłębieniem znajomości liturgii do udziału w katechezach dla dorosłych oraz lektury OWMR – dokumentu liczącego ok. 80 stron, dostępnego bezpłatnie na stronie KEP.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.