Kielich i patena – naczynia liturgiczne mszalne

Kielich i patena w liturgii rzymskiej – definicje i znaczenie

Kielich (łac. calix) i patena (łac. patena) to dwa naczynia liturgiczne najściślej związane z sprawowaniem Ofiary Eucharystycznej. W kielichu kapłan konsekruje wino zmieszane z odrobiną wody, które staje się Krwią Chrystusa; na patenie spoczywa hostia konsekrowana – Ciało Pańskie. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (OWMR) w numerze 327 określa je jako naczynia wymagające szczególnej czci, ponieważ „spośród przedmiotów wymaganych do sprawowania Mszy świętej szczególną cześć należy oddawać naczyniom liturgicznym, a zwłaszcza kielichowi i patenie”.

Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 1383 przypomina, że ołtarz, „wokół którego Kościół jest zgromadzony przy sprawowaniu Eucharystii, przedstawia dwa aspekty tego samego misterium: ołtarz ofiary i stół Pański”. Kielich i patena są fizycznymi narzędziami tej ofiary – przedłużeniem rąk Chrystusa, który w Wieczerniku „wziął chleb” i „wziął kielich” (Łk 22,19-20). Z tego powodu Kościół od czasów apostolskich otaczał je czcią porównywalną z czcią oddawaną samej Eucharystii, choć oczywiście odmienną w naturze – nie chodzi o adorację, ale o szacunek dla narzędzia świętego (KKK 1183).

W praktyce parafialnej, jak w naszej parafii pw. św. Wawrzyńca w Goliszowie, kielich i patena są używane przy każdej Mszy świętej – średnio 8-12 razy w tygodniu przy 4 Mszach niedzielnych i codziennych celebracjach. Ich stan techniczny, czystość liturgiczna i godność muszą być utrzymywane z najwyższą starannością przez zakrystiana i kapłanów.

Historia naczyń eucharystycznych – od cenae Domini do mszału Pawła VI

Najstarsze świadectwa o naczyniach eucharystycznych sięgają II wieku. Św. Justyn Męczennik w „Apologii I” (rozdz. 65) opisuje około 155 roku, że „przynosi się przewodniczącemu chleb i kielich z wodą i winem”. W katakumbach rzymskich z III-IV wieku zachowały się przedstawienia kielichów – najczęściej dwuusznych, szklanych lub ceramicznych.

Po edykcie mediolańskim z 313 roku kielichy zaczęto wykonywać z metali szlachetnych. Kielich św. Jana Chryzostoma (IV wiek) i tzw. kielich Tassila III (ok. 780 roku, przechowywany w opactwie Kremsmünster) to klasyczne przykłady. W okresie karolińskim (VIII-IX wiek) ustalił się typ kielicha mszalnego z czaszą, nodusem (węzłem) i stopą – forma utrzymana do dziś.

Sobór Trydencki (1545-1563) ujednolicił formę i materiał. Dekret z sesji XXII (1562) wymagał kielicha z czaszą wewnątrz pozłacaną – co zostało powtórzone w „Caeremoniale Episcoporum” z 1600 roku. Sobór Watykański II w konstytucji Sacrosanctum Concilium (nr 128) wezwał do uproszczenia „kanonów dotyczących elementów zewnętrznych kultu” – co znalazło wyraz w OWMR z 1969 roku, dopuszczającym szerszy wybór materiałów.

W Polsce zachowały się kielichy o ogromnej wartości historycznej: kielich z Trzemeszna (XII wiek), kielich Kazimierza Wielkiego z Trzemeszna, kielich z Kalisza (XV wiek), kielich Anny Jagiellonki w katedrze wawelskiej. Te naczynia, wykonane ze złota i srebra wysadzanego kamieniami szlachetnymi, świadczą o ciągłości tradycji liturgicznej.

Materiały dopuszczone przez prawo liturgiczne

OWMR w numerze 328 stanowi: „Naczynia liturgiczne powinny być wykonane ze szlachetnego metalu. Jeśli są zrobione z metalu, który łatwo rdzewieje lub jest mniej szlachetny niż złoto, w zasadzie powinny być wewnątrz pozłocone”. Numer 329 precyzuje, że za naczynia święte uznaje się też te wykonane „z innych materiałów szlachetnych i mocnych, według oceny Konferencji Episkopatu danego kraju”.

Konferencja Episkopatu Polski w „Wskazaniach Episkopatu Polski po ogłoszeniu nowego wydania Ogólnego wprowadzenia do Mszału rzymskiego” (2005) dopuszcza następujące materiały dla kielicha i pateny:

• Złoto – najbardziej odpowiednie, próby 583 (14 karatów) lub 750 (18 karatów); odporne na korozję, nie wchodzi w reakcję z winem
• Srebro – próby 800 lub 925 (sterling); czasza musi być pozłacana wewnątrz warstwą minimum 2-3 mikrometry, by zapobiec reakcji srebra z kwasami wina (pH wina mszalnego: 3,0-3,8)
• Mosiądz pozłacany – dopuszczony jako materiał oszczędniejszy, pod warunkiem pozłocenia wewnątrz i zewnątrz
• Platyna – rzadko stosowana ze względu na koszt

Wyraźnie wykluczone są materiały porowate i tłukące się: szkło, glina, drewno, ceramika – co potwierdziła Kongregacja Kultu Bożego w instrukcji Redemptionis Sacramentum z 25 marca 2004 roku (nr 117): „Naczynia liturgiczne nie powinny być wykonywane ze szkła, gliny, terakoty lub innych materiałów, które łatwo się tłuką, albo które się psują”.

W praktyce parafialnej najczęściej spotyka się kielichy srebrne złocone (ok. 70% wszystkich kielichów mszalnych w Polsce wg szacunków pracowni Adamus z Częstochowy) o masie 300-450 gramów i wysokości 22-27 cm. Patena ma najczęściej średnicę 14-16 cm.

Budowa kielicha mszalnego – anatomia naczynia

Klasyczny kielich mszalny składa się z trzech zasadniczych części:

Czasza (cuppa)

Górna część naczynia, do której wlewa się wino i wodę. Jej kształt może być półkulisty, kielichowy lub stożkowy. Wewnątrz musi być pozłacana – to nie kwestia estetyki, lecz teologii i chemii. Po konsekracji jakakolwiek reakcja metalu z Krwią Pańską byłaby naruszeniem czci. Pojemność czaszy wynosi zwykle 100-200 ml, choć większe kielichy koncelebracyjne mieszczą do 500 ml.

Trzon z nodusem (nodus)

Środkowa część – uchwyt z charakterystycznym zgrubieniem (węzłem). Nodus pełni dwie funkcje: praktyczną (umożliwia pewny uchwyt przez kapłana, który podnosi kielich kciukiem i palcem wskazującym) oraz symboliczną (oznacza węzeł łączący niebo i ziemię w ofierze Chrystusa). W kielichach gotyckich nodus bywał ozdobiony 6 lub 8 guzkami z literami IHESVS lub IHS.

Stopa (basis)

Dolna część – podstawa kielicha. Najczęściej okrągła lub sześcioboczna o średnicy 12-15 cm. Musi być na tyle ciężka i szeroka, by kielich stał stabilnie – przewrócenie po konsekracji jest jedną z najpoważniejszych nieostrożności liturgicznych, wymagającą obmycia ołtarza i konsumpcji rozlanej Krwi (OWMR 280).

Patena ma budowę prostszą – jest to płaski lub lekko wklęsły talerz o średnicy dostosowanej do kielicha (zwykle proporcja 1:1,3 – jeśli czasza kielicha ma 8 cm średnicy, patena 10-12 cm). W centrum często wytłoczono jest krzyż, monogram IHS, baranek paschalny lub symbol eucharystyczny (winogrono, kłos).

Konsekracja naczyń liturgicznych przez biskupa

Zanim kielich i patena zostaną użyte do sprawowania Mszy świętej, muszą zostać poświęcone. Pontyfikał Rzymski w obrzędzie „Ordo benedictionis calicis et patenae” (1977) przewiduje, że:

1. Konsekracji dokonuje biskup lub upoważniony kapłan (od reformy Pawła VI poświęcenia może dokonywać też prezbiter, gdy biskup nie jest dostępny)
2. Obrzęd odbywa się najlepiej podczas Mszy świętej, po Liturgii Słowa
3. Biskup namaszcza wnętrze czaszy i powierzchnię pateny olejem krzyżma świętego (chrisma)
4. Wymawia modlitwę konsekracyjną wskazującą, że odtąd naczynia są przeznaczone wyłącznie do kultu Bożego

Modlitwa konsekracyjna zawiera słowa: „Wejrzyj łaskawie, prosimy Cię, Panie, na ten kielich i patenę, które Twój sługa ofiarował dla sprawowania świętej Ofiary. Niech mocą Twego błogosławieństwa staną się naczyniami świętymi i nowymi dla nowej Ofiary Nowego Przymierza”. Od momentu konsekracji naczynie nabiera charakteru rei sacrae – rzeczy świętej, której nie wolno używać do celów świeckich (kan. 1171 KPK).

W naszej parafii w Goliszowie kielich główny został konsekrowany w 1987 roku przez ks. biskupa Józefa Michalika, ówczesnego ordynariusza diecezji. Patena dopasowana – w 2003 roku przez ks. biskupa Edwarda Frankowskiego.

Symbolika teologiczna kielicha i pateny

Kielich w Piśmie Świętym ma wielowarstwowe znaczenie. W Starym Testamencie pojawia się jako „kielich błogosławieństwa” (Ps 116,13: „Podniosę kielich zbawienia i wezwę imienia Pańskiego”), ale też „kielich gniewu Bożego” (Iz 51,17; Jr 25,15). W Nowym Testamencie Chrystus mówi w Ogrójcu: „Ojcze mój, jeśli to możliwe, niech Mnie ominie ten kielich” (Mt 26,39) – kielich oznacza tu mękę i ofiarę.

Św. Paweł w 1 Kor 10,16 nadaje mu znaczenie eucharystyczne: „Kielich błogosławieństwa, który błogosławimy, czyż nie jest udziałem we Krwi Chrystusa?”. To właśnie ten tekst stoi u podstaw teologii kielicha mszalnego. Katechizm Kościoła Katolickiego w numerze 1365 stwierdza: „Eucharystia jest pamiątką Paschy Chrystusa, czyli dzieła zbawienia wypełnionego przez Jego życie, śmierć i zmartwychwstanie”.

Patena symbolicznie przypomina płaski chleb przaśny (macę), który Chrystus łamał w Wieczerniku. W teologii średniowiecznej (np. u Wilhelma Duranda w „Rationale divinorum officiorum” z XIII w.) patena była utożsamiana z „dyskiem słonecznym” – co odpowiadało hostii rozumianej jako „Słońce sprawiedliwości” (Ml 3,20). Forma okrągła ma też wymiar trynitarny – bez początku i końca, jak Bóg.

Encyklika św. Jana Pawła II Ecclesia de Eucharistia z 17 kwietnia 2003 roku w numerze 49 podkreśla: „Z tym poczuciem podniosłej tajemnicy spotykamy się w słowach, które św. Jan Chryzostom z głęboką głębią umieszcza w ustach kapłana: 'Także ja, Panie, dzisiaj staję przed Tobą […] błagam Cię, abyś mnie nie odrzucił'”. Te słowa odnoszą się również do naczyń – są one zewnętrznym znakiem wewnętrznej świętości misterium.

Obrzędy z udziałem kielicha podczas Mszy świętej

OWMR szczegółowo opisuje, kiedy i jak kapłan obchodzi się z kielichem i pateną:

Przygotowanie darów (OWMR 73-77)

Po przyniesieniu darów kapłan wlewa do kielicha wino, a do niego „odrobinę wody” (mowa o kilku kroplach – dosłownie 2-3 ml). Wypowiada formułę: „Przez to misterium świętej wymiany niech się staniemy uczestnikami Bóstwa Chrystusa, który nasze człowieczeństwo raczył przyjąć”. Mieszanie wody z winem symbolizuje zjednoczenie natury Boskiej i ludzkiej w Chrystusie – tradycja sięgająca II wieku (św. Cyprian, List 63).

Konsekracja (OWMR 79)

Kapłan bierze kielich w obie ręce, wypowiada słowa konsekracji („Bierzcie i pijcie…”), podnosi kielich do ukazania wiernym, po czym stawia go na korporale. Patena z hostią konsekrowaną pozostaje na korporale przez całą modlitwę eucharystyczną.

Komunia święta (OWMR 84-86)

Kapłan spożywa Ciało Pańskie z pateny, następnie Krew Pańską z kielicha. W formie pod dwiema postaciami diakon lub kapłan podaje kielich wiernym (OWMR 281-287). W Polsce praktyka Komunii pod dwiema postaciami dla wiernych świeckich jest stosowana okazjonalnie – w czasie pierwszej Komunii, ślubu, jubileuszy.

Puryfikacja (OWMR 163, 183, 279)

Po Komunii kapłan oczyszcza patenę nad kielichem, wlewa wino lub wodę do kielicha, spożywa to i wyciera czystym puryfikaterzem. Sam puryfikaterz po praniu musi być wyparzony wrzącą wodą, a pierwsza woda używana do puryfikacji wlana do sakrarium – specjalnej studni w zakrystii prowadzącej bezpośrednio do ziemi (nie do kanalizacji).

Pielęgnacja i konserwacja – praktyka zakrystiana

Kielich i patena, jako naczynia używane codziennie, wymagają systematycznej pielęgnacji. Niewłaściwa konserwacja prowadzi do utraty pozłoty (poniżej grubości 1 mikrometra warstwa zaczyna przezierać), pojawienia się patyny lub mikropęknięć w spawach trzonu.

Zalecenia praktyczne dla zakrystiana:

• Codzienne mycie: po Mszy, ciepłą wodą (35-40°C) z dodatkiem łagodnego mydła pH neutralnego (pH 7,0-7,5). Nigdy nie stosować detergentów do zmywarek, sody, octu, kwasu cytrynowego – uszkadzają pozłotę
• Wycieranie: wyłącznie miękka bawełniana ściereczka (najlepiej ściereczki muślinowe), nigdy mikrofibra (zarysowuje pozłotę)
• Polerowanie srebra: raz na 3-6 miesięcy specjalistyczną pastą do srebra liturgicznego (np. Hagerty Silver Polish, Goddard’s). Tylko zewnętrznie – wewnątrz czaszy NIGDY
• Przechowywanie: w futerale wyłożonym aksamitem, w szafie zakrystyjnej z kontrolowaną wilgotnością (40-55% RH); zbyt sucho – drewno futerału pęka, zbyt wilgotno – srebro czernieje
• Inspekcja roczna: sprawdzenie szczelności spawu czaszy z trzonem (test wodą – ile ml ucieka w 5 minut), stanu pozłoty wewnątrz, stabilności stopy

Jubilerska renowacja (przezłocenie wnętrza czaszy) jest potrzebna średnio co 30-50 lat normalnego użytkowania. Koszt w polskich pracowniach jubilerskich specjalizujących się w sztuce sakralnej (Adamus Częstochowa, Pracownia Złotnicza Lipczyński Kraków, Pracownia A. Kosacki Łowicz) wynosi 800-2500 zł w zależności od techniki (galwanizacja vs. amalgamat złotowy).

Co zrobić w sytuacjach nadzwyczajnych?

Instrukcja Redemptionis Sacramentum w numerach 117-126 omawia różne sytuacje wymagające szczególnej ostrożności. Praktyczne przykłady:

1. Przewrócenie kielicha po konsekracji: kapłan natychmiast wchłania Krew Pańską puryfikaterzem, miejsce na korporale obmywa wodą, którą po Mszy wylewa do sakrarium. Korporał i puryfikaterz musi prać sam kapłan lub osoba upoważniona, pierwsza woda – do sakrarium.

2. Pęknięcie czaszy kielicha: zaprzestać używania, kielich oddać do pracowni jubilerskiej. Po naprawie wymagane jest ponowne poświęcenie (nie konsekracja – to obrzęd jednorazowy), chyba że naprawa nie zmieniła zasadniczo natury naczynia.

3. Zatrute lub skażone wino w kielichu: jeśli wykryto przed konsekracją – wymienić. Jeśli po konsekracji – problem teologiczny, kapłan powinien skonsultować się z biskupem; klasyczna teologia (św. Tomasz, Summa Theologiae III, q. 83, a. 6) rozróżnia, czy skażenie nastąpiło z winy ludzkiej czy przypadku.

4. Profanacja naczyń: w razie kradzieży lub świętokradczego użycia kielicha do celów niereligijnych, naczynie po odzyskaniu wymaga obrzędu naprawienia profanacji (rite expiandi) zgodnie z kan. 1211 KPK.

Inne naczynia liturgiczne związane z Eucharystią

Choć kielich i patena są najważniejsze, do sprawowania Mszy używa się też innych naczyń:

• Cyborium (puszka) – naczynie z pokrywą do przechowywania konsekrowanych komunikantów w tabernakulum; OWMR 329 stosuje do niego te same zasady co do pateny
• Monstrancja – naczynie do wystawiania Najświętszego Sakramentu; często złocona, z lunulą trzymającą Hostię
• Kustodia – małe naczynie wewnątrz monstrancji, mieszczące Hostię
• Wiatyk (bursa) – skórzane lub metalowe pudełeczko do zanoszenia Komunii chorym
• Ampułki – dwa małe naczynia szklane lub kryształowe na wodę i wino przed konsekracją (nie podlegają obostrzeniom co do materiału, bo zawierają materię przed konsekracją)

Warto wspomnieć też o bielizny kielichowej: korporał (kwadratowy biały obrus 50×50 cm, na którym stoi kielich i patena), puryfikaterz (do wycierania), palka (kwadratowa usztywniona, którą przykrywa się kielich), welon kielichowy (jedwabna lub haftowana tkanina przykrywająca kielich w drodze z zakrystii).

Najczęściej zadawane pytania

Czy patena powinna być zawsze złocona?

Tak, jeśli wykonana jest z metalu mniej szlachetnego niż złoto (OWMR 328). Patena ze srebra, mosiądzu czy miedzi musi mieć pozłoconą powierzchnię stykającą się z Ciałem Pańskim. Patena ze złota próby 583 lub wyższej nie wymaga dodatkowego pozłocenia. W praktyce pracownie jubilerskie zalecają warstwę 3-5 mikrometrów złota próby 999.

Czy można używać kielicha szklanego lub ceramicznego?

Nie. Kongregacja Kultu Bożego w Redemptionis Sacramentum nr 117 wyraźnie wyklucza naczynia ze szkła, gliny i terakoty. Decyzja ta zapadła po nadużyciach z lat 70. i 80. XX wieku, gdy w niektórych krajach (zwłaszcza w Niemczech i USA) próbowano wprowadzać „naczynia codzienności”. Argumentacja: naczynia święte muszą wyrażać godność Eucharystii i nie mogą się łatwo tłuc.

Kto może dotykać kielicha i pateny?

Po reformie liturgicznej Pawła VI ograniczenia z dawnego prawa (gdzie tylko kapłan i diakon mogli dotykać naczyń konsekrowanych) zostały złagodzone. Dziś naczynia mogą dotykać: kapłani, diakoni, akolici ustanowieni, a także zakrystianie i osoby świeckie wyznaczone przez proboszcza (zakrystianki, ministranci) – zwłaszcza w celach mycia, przechowywania, transportu. Konsekrowane Postaci podawać Komunię mogą wyłącznie szafarze (zwyczajni lub nadzwyczajni).

Ile wina wlewa się do kielicha podczas Mszy?

Wielkość ta zależy od liczby koncelebransów i osób przyjmujących Komunię pod dwiema postaciami. Przy Mszy z jednym kapłanem (komunia tylko kapłańska) – około 30-50 ml. Przy koncelebrze 4 kapłanów – 80-120 ml. Przy Mszy z Komunią pod dwiema postaciami dla 50 wiernych – 250-350 ml. Wino musi być w całości spożyte podczas puryfikacji – nie wolno go wylewać.

Czy kielich z prywatnej kolekcji może być używany do Mszy?

Tak, ale tylko po poświęceniu lub konsekracji przez biskupa, oraz za zgodą proboszcza. Wielu kapłanów otrzymuje kielich jako dar prymicyjny od rodziny lub parafii rodzinnej – jest to praktyka pochwalana. Taki kielich musi spełniać wszystkie wymogi materiałowe (OWMR 328-329) i zostać poświęcony zanim posłuży do sprawowania Eucharystii.

Co się dzieje z kielichem, gdy parafia przestaje istnieć?

Zgodnie z kan. 1269 KPK rzeczy święte mogą zmienić właściciela, ale „nie tracą swego poświęcenia lub błogosławieństwa”. Kielichy z likwidowanych parafii lub klasztorów najczęściej trafiają do skarbców diecezjalnych, muzeów diecezjalnych lub są przekazywane do parafii misyjnych. W diecezji sandomierskiej i tarnowskiej działają programy „Kielich na misje” – przekazujące zbędne naczynia kapłanom posługującym w Afryce i Azji.

Czy istnieje minimalna wartość, jaką powinien mieć kielich?

Prawo kościelne nie ustala ceny, ale wymaga „szlachetności” materiału i wykonania (OWMR 327: „vasis nobilibus”). W praktyce nowy kielich srebrny złocony w polskich pracowniach kosztuje 4000-12000 zł, kielich złoty – 25000-80000 zł. Kielich antykwaryczny (XVIII-XIX wiek) wyceniany jest 8000-50000 zł, zależnie od stanu, próby i ewentualnej proweniencji. Wartość materialna jest jednak wtórna wobec wartości sakralnej – po konsekracji.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.