Czym jest III Zakon Franciszkański (OFS)
Franciszkański Zakon Świeckich, znany jako Ordo Franciscanus Saecularis (OFS), to wspólnota wiernych żyjących w świecie, którzy ślubują żyć Ewangelią na sposób św. Franciszka z Asyżu. Założony w 1221 roku przez samego Biedaczynę z Asyżu, OFS jest jednym z trzech zakonów rodziny franciszkańskiej: I Zakon to bracia mniejsi (OFM, OFMConv, OFMCap), II Zakon to klaryski (OSC), a III Zakon dzieli się na regularny (TOR) i świecki (OFS).
Sobór Watykański II w konstytucji Lumen Gentium (nr 31) podkreślił, że świeccy są powołani do uświęcania świata od wewnątrz, „na kształt zaczynu”. OFS realizuje to powołanie w nurcie duchowości franciszkańskiej. Aktualnie obowiązująca Reguła została zatwierdzona przez papieża Pawła VI bullą Seraphicus Patriarcha z 24 czerwca 1978 roku, a Konstytucje Generalne potwierdzono dekretem Kongregacji ds. Instytutów Życia Konsekrowanego z 8 grudnia 2000 roku.
Na świecie OFS liczy około 350 000 profesów w 112 krajach. W Polsce wspólnota liczy około 11 000 członków zrzeszonych w 17 regionach i ponad 600 wspólnotach miejscowych. Patronką OFS jest św. Elżbieta Węgierska (1207-1231), tercjarka, której wspomnienie liturgiczne przypada 17 listopada.
Różnica między tercjarstwem a stowarzyszeniem
OFS nie jest zwykłym ruchem ani stowarzyszeniem katolickim. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku w kanonie 303 określa trzecie zakony świeckie jako „stowarzyszenia, których członkowie, żyjąc w świecie, uczestniczą w duchu jakiegoś instytutu zakonnego, prowadzą życie apostolskie i dążą do chrześcijańskiej doskonałości pod wyższym kierownictwem tego instytutu”. Profesja w OFS jest aktem publicznym, składanym na ręce ministra wspólnoty wobec zgromadzonego Kościoła i nie wygasa wraz z opuszczeniem wspólnoty – jest zobowiązaniem dożywotnim.
Historia powstania III Zakonu
Powstanie III Zakonu datuje się tradycyjnie na 1221 rok, gdy św. Franciszek napisał Memoriale propositi – pierwszy dokument regulujący życie „braci i sióstr od pokuty”. Bezpośrednim impulsem było spotkanie w Cannara w Umbrii (ok. 1213 r.), gdzie tłumy świeckich pragnęły porzucić swoje obowiązki rodzinne, by pójść za Franciszkiem. Święty zatrzymał ich słowami: „Nie spieszcie się, nie odchodźcie, ja urządzę, co macie czynić dla zbawienia waszego” (Tomasz z Celano, Vita Prima, rozdz. XV).
Papież Mikołaj IV (sam franciszkanin) w 1289 roku bullą Supra montem nadał Zakonowi Pokutnemu pierwszą oficjalną regułę papieską. Leon XIII w 1883 roku ogłosił konstytucję Misericors Dei Filius, dostosowując regułę do warunków XIX wieku. Współczesna forma OFS jest owocem reformy posoborowej – papież Paweł VI 24 czerwca 1978 roku zatwierdził nową Regułę, w której świeckość przestała być pojmowana jako „drugorzędna” forma życia franciszkańskiego, a stała się specyficznym powołaniem.
Tercjarze – świadectwa świętości
Przez osiem wieków tercjarstwo wydało wielu świętych i błogosławionych. Wśród nich są:
- Św. Elżbieta Węgierska (1207-1231) – królewna węgierska, wdowa po Ludwiku IV Turyńskim, patronka OFS
- Św. Ludwik IX (1214-1270) – król Francji, patron mężczyzn-tercjarzy
- Św. Brygida Szwedzka (1303-1373) – mistyczka, współpatronka Europy
- Św. Tomasz Morus (1478-1535) – kanclerz Anglii, męczennik
- Św. Joanna Beretta Molla (1922-1962) – lekarka, matka rodziny
- Bł. Aniela Salawa (1881-1922) – służąca z Krakowa, beatyfikowana przez Jana Pawła II 13 sierpnia 1991 r.
Reguła i duchowość franciszkańska
Reguła OFS z 1978 roku składa się z 26 artykułów ujętych w trzy rozdziały. Kluczowy artykuł 4 stanowi: „Reguła i życie franciszkanów świeckich jest następujące: zachowywać Ewangelię Pana naszego Jezusa Chrystusa, naśladując św. Franciszka z Asyżu, dla którego Chrystus był natchnieniem i centrum życia w odniesieniu do Boga i ludzi”. Ten zapis koreluje z duchowym programem samego Franciszka, który w Regule niezatwierdzonej z 1221 r. pisał: „Reguła i życie tych braci jest następująca: żyć w posłuszeństwie, w czystości i bez własności” (rozdz. I).
Pięć filarów duchowości franciszkańskiej świeckich
- Chrystocentryzm – Chrystus ubogi i ukrzyżowany jako wzór (por. Flp 2,5-11). KKK 520 przypomina, że „całe życie Chrystusa jest tajemnicą naśladowania”
- Życie braterskie – wspólnota miejscowa jako „rodzina” (Reguła art. 22)
- Pokuta i nawrócenie – metanoia rozumiana jako stałe nawracanie serca (Mk 1,15)
- Ubóstwo ewangeliczne – wolność od posiadania, hojność wobec ubogich
- Pokój i dobro – charakterystyczne pozdrowienie „Pax et bonum”
Rola Eucharystii i Liturgii Godzin
Reguła w art. 8 zobowiązuje franciszkanów świeckich do „uczestnictwa w życiu sakramentalnym Kościoła, zwłaszcza w Eucharystii”. Praktyka pokazuje, że profesi OFS uczęszczają na Mszę Świętą co najmniej w niedziele i święta nakazane, a wielu praktykuje codzienną Eucharystię. Konstytucje Generalne (art. 14,2) zachęcają do codziennej recytacji co najmniej Jutrzni i Nieszporów z Liturgii Godzin (Officium Divinum), zgodnie z konstytucją soborową Sacrosanctum Concilium (nr 100).
Jak zostać franciszkaninem świeckim – etapy formacji
Droga do profesji w OFS jest stopniowa i trwa zazwyczaj od 18 do 36 miesięcy. Konstytucje Generalne (art. 37-42) wyznaczają cztery etapy:
Etap 1: Czas wstępny (3-6 miesięcy)
Pierwszy kontakt ze wspólnotą miejscową. Kandydat poznaje braci i siostry, uczestniczy w comiesięcznych spotkaniach formacyjnych. Wymagania kanoniczne (Konstytucje art. 39):
- Ukończony 18. rok życia
- Wyznanie wiary katolickiej
- Życie w komunii z Kościołem rzymskokatolickim
- Dobra opinia moralna
- W przypadku małżonków – zawarcie sakramentalnego małżeństwa
Etap 2: Postulat (kilka miesięcy)
Formalne rozpoczęcie formacji wstępnej. Postulat ma na celu rozeznanie powołania i wzajemne poznanie się z wspólnotą.
Etap 3: Nowicjat (12 miesięcy)
Rozpoczęcie nowicjatu odbywa się obrzędem przyjęcia (Rituale OFS). Kandydat otrzymuje TAU – krzyż w kształcie greckiej litery tau, znak rozpoznawczy franciszkanów, oraz Regułę OFS. Nowicjusz uczestniczy w pogłębionej formacji obejmującej:
- Studium Pisma Świętego (Dei Verbum nr 25 – „nieznajomość Pisma jest nieznajomością Chrystusa”)
- Pisma św. Franciszka i św. Klary
- Historię franciszkanizmu
- Naukę społeczną Kościoła
- Liturgię i sakramentologię
Etap 4: Profesja czasowa i wieczysta
Po zakończeniu nowicjatu kandydat składa profesję – zazwyczaj wieczystą (Konstytucje art. 42,2 dopuszczają profesję czasową na rok, z odnowieniem). Formuła profesji brzmi: „Ja, N.N., dla chwały Bożej i pożytku Kościoła, dobrowolnie ślubuję żyć przez całe życie Ewangelią Pana naszego Jezusa Chrystusa w Zakonie Franciszkańskim Świeckich…”
Struktura wspólnoty OFS
OFS posiada cztery poziomy organizacyjne (Konstytucje art. 46-66):
Wspólnota miejscowa (lokalna)
Fundamentalna komórka OFS, działająca przy parafii lub klasztorze franciszkańskim. Zarządzana przez Radę składającą się z 5 osób: minister, zastępca ministra, sekretarz, skarbnik, mistrz formacji. Wybory odbywają się co 3 lata. Asystent duchowy z I Zakonu lub TOR towarzyszy wspólnocie.
Wspólnota regionalna
W Polsce działa 17 regionów (m.in. krakowski, warszawski, gdański, wrocławski). Region grupuje 20-60 wspólnot miejscowych.
Wspólnota narodowa
Rada Narodowa OFS w Polsce ma siedzibę w Krakowie. Minister narodowy reprezentuje polski OFS w strukturach międzynarodowych.
Wspólnota międzynarodowa (CIOFS)
Consiglio Internazionale dell’OFS – Rada Międzynarodowa z siedzibą w Rzymie. Generalny minister wybierany jest co 6 lat na Kapitule Generalnej.
Obowiązki franciszkanina świeckiego w życiu codziennym
Profesja zobowiązuje do konkretnych praktyk, ale nie odrywa od świeckich obowiązków. Reguła w art. 6 jasno stwierdza: „Pogrzebani i wskrzeszeni z Chrystusem przez chrzest, […] mają stać się świadkami i narzędziami Jego misji wśród ludzi, ogłaszając Chrystusa życiem i słowem”.
Praktyki obowiązkowe
- Comiesięczne spotkanie wspólnoty – obecność jest istotnym wyrazem życia braterskiego (Konstytucje art. 30)
- Modlitwa liturgiczna – minimum Jutrznia i Nieszpory z Liturgii Godzin
- Lektura Pisma Świętego – codzienna, najlepiej w formie lectio divina (Verbum Domini Benedykta XVI, nr 86-87)
- Sakrament pokuty – regularny, zaleca się minimum raz w miesiącu
- Praktyka pokutna – post w piątki Wielkiego Postu i w piątki całego roku (Konstytucje art. 15,2)
- Składka materialna na wspólnotę – dobrowolna, według możliwości (Reguła art. 25)
Świadectwo w rodzinie i pracy
Jan Paweł II w adhortacji Christifideles laici (1988) podkreślił, że „powołanie i misja świeckich” realizuje się „w świecie i ze świata” (nr 15). Konkretne pola apostolatu franciszkanów świeckich to:
- Życie małżeńskie i wychowanie dzieci w duchu Ewangelii – art. 17 Reguły mówi o rodzinie jako „domowym Kościele” (por. Lumen Gentium 11)
- Etyka zawodowa – uczciwa praca, sprawiedliwe wynagrodzenie pracowników (por. encyklika Laborem exercens Jana Pawła II)
- Zaangażowanie społeczne i polityczne – świadectwo wartości chrześcijańskich w przestrzeni publicznej
- Troska o stworzenie – encyklika Laudato si’ Franciszka (2015) wprost wskazuje na Franciszka z Asyżu jako „przykład doskonały troski o to, co słabe”
- Posługa ubogim, chorym, więźniom (Mt 25,31-46)
OFS przy parafii Goliszów – lokalna wspólnota
Wspólnota miejscowa OFS może istnieć przy każdej parafii, pod warunkiem posiadania asystenta duchowego z I Zakonu Franciszkańskiego (OFM, OFMConv, OFMCap) lub z III Zakonu Regularnego (TOR). Jeśli wspólnota franciszkańska świeckich nie istnieje jeszcze w danej parafii, kandydaci mogą najpierw nawiązać kontakt z najbliższą działającą wspólnotą regionalną i rozeznać możliwość utworzenia nowej wspólnoty.
Pierwsze kroki dla zainteresowanych
- Kontakt z proboszczem parafii – przedstawienie pragnienia związanego z duchowością franciszkańską
- Lektura podstawowych źródeł: Pisma św. Franciszka i św. Klary (wyd. Bratni Zew, Kraków), Reguła OFS z 1978 r., Życiorys św. Franciszka Tomasza z Celano
- Udział w rekolekcjach franciszkańskich (organizowane m.in. w Kalwarii Pacławskiej, Kalwarii Zebrzydowskiej, w Niepokalanowie)
- Nawiązanie kontaktu z Radą Regionalną OFS
Zainteresowani powołaniem mogą również zapoznać się z życiem sakramentalnym w parafii oraz innymi grupami modlitewnymi i wspólnotami działającymi przy kościele.
Franciszkańska duchowość pokoju i dobra
Charakterystyczne pozdrowienie franciszkańskie „Pokój i Dobro” (łac. Pax et Bonum) wywodzi się z Testamentu św. Franciszka, gdzie pisał: „Pan objawił mi pozdrowienie, abyśmy mówili: Niech Pan obdarzy cię pokojem”. To pozdrowienie nawiązuje do tradycji biblijnej (J 20,19.21) i podkreśla eschatologiczny wymiar pokoju jako daru Zmartwychwstałego.
Encyklika Fratelli tutti papieża Franciszka (2020), inspirowana Napomnieniami św. Franciszka, w numerze 286 podkreśla aktualność franciszkańskiej drogi braterstwa powszechnego. Franciszkanie świeccy są wezwani do bycia „narzędziami pokoju” (zgodnie z modlitwą tradycyjnie przypisywaną św. Franciszkowi: „Panie, uczyń mnie narzędziem Twego pokoju…”).
Konkretne wymiary apostolatu pokoju
- Mediacja w konfliktach rodzinnych i sąsiedzkich
- Dialog ekumeniczny i międzyreligijny (wzorem spotkania Franciszka z sułtanem al-Kamilem w Damietta w 1219 r.)
- Przebaczenie – praktyka Sakramentu Pojednania jako szkoła miłosierdzia (KKK 1422-1498)
- Modlitwa za pokój na świecie
Najczęściej zadawane pytania
Czy można być franciszkaninem świeckim i jednocześnie pracować zawodowo?
Tak, profesja OFS nie tylko nie wyklucza pracy zawodowej, ale wręcz ją zakłada. Świeckość jest istotą tego powołania. Reguła art. 16 mówi wprost: „Niech franciszkanie świeccy uważają pracę za dar i jako udział w stworzeniu”. Praca zawodowa staje się polem uświęcenia i apostolatu, zgodnie z nauczaniem Soboru Watykańskiego II (Gaudium et Spes nr 67).
Czy małżonkowie mogą wspólnie należeć do OFS?
Tak, i jest to często praktykowane. Konstytucje Generalne (art. 24,2) zachęcają wręcz, by małżonkowie wspólnie wstępowali do OFS, jeśli oboje czują takie powołanie. Życie małżeńskie i rodzinne staje się wówczas wspólnym dążeniem do świętości w duchu franciszkańskim. Przykładem są bł. Luigi i Maria Beltrame Quattrocchi – małżeństwo beatyfikowane w 2001 r., związane z duchowością franciszkańską.
Czy profesję wieczystą można odwołać?
Profesja OFS jest aktem dożywotnim. Wystąpienie ze wspólnoty jest możliwe, ale wymaga oficjalnej procedury określonej w Konstytucjach (art. 56-58). Sama profesja jako ślub złożony Bogu pozostaje ważna – opuszczenie wspólnoty zwalnia z obowiązków wobec niej, ale duchowe zobowiązanie życia Ewangelią na sposób franciszkański trwa. W praktyce dyspensy udziela minister regionalny po konsultacji z asystentem duchowym.
Czym różni się OFS od ruchu franciszkańskiego (np. FRA)?
Ruchy franciszkańskie świeckie (jak Franciszkański Ruch Apostolski – FRA, Rycerstwo Niepokalanej – MI, Młodzież Franciszkańska – MF) są stowarzyszeniami inspirowanymi duchowością Biedaczyny, ale nie wiążą się profesją kanoniczną. OFS jest jedynym świeckim zakonem trzecim z prawem kanonicznym (kan. 303 KPK), z formacją czteroetapową i profesją publiczną.
W jakim wieku można wstąpić do OFS?
Minimalny wiek do rozpoczęcia formacji to 18 lat (Konstytucje art. 39,1). Nie ma górnej granicy wieku – znane są przypadki profesji w wieku ponad 70 lat. Dla młodzieży od 14 do 18 roku życia istnieje Młodzież Franciszkańska (MF), która stanowi naturalną drogę przygotowania do ewentualnej decyzji o wstąpieniu do OFS w dorosłym życiu.
Czy franciszkanin świecki nosi habit?
Nie. W przeciwieństwie do dawnej praktyki, dziś franciszkanie świeccy nie noszą habitu. Zewnętrznym znakiem przynależności jest TAU – krzyż w kształcie greckiej litery T, otrzymywany przy obrzędzie przyjęcia do nowicjatu. Niektóre wspólnoty używają również szkaplerza franciszkańskiego podczas spotkań liturgicznych. Reguła art. 2,2 wskazuje, że „rozpoznawalnym znakiem ich wspólnoty jest świadectwo życia braterskiego i miłości”.
Jakie są koszty przynależności do OFS?
Reguła art. 25 mówi o „okazywaniu hojności” wobec wspólnoty według możliwości finansowych każdego członka. W praktyce wspólnoty miejscowe ustalają symboliczne składki (zazwyczaj 10-30 zł miesięcznie w polskich realiach), z których pokrywane są wydatki na materiały formacyjne, wyjazdy rekolekcyjne i dzieła charytatywne wspólnoty. Brak możliwości finansowych nie jest przeszkodą w przynależności.
Co zrobić, jeśli przy mojej parafii nie ma wspólnoty OFS?
Należy skontaktować się z najbliższą Radą Regionalną OFS (lista regionów dostępna na stronie ofs.franciszkanie.pl). Możliwe są trzy ścieżki: dojazdy do najbliższej działającej wspólnoty miejscowej (formacja przez 2-3 lata wymaga regularnego uczestnictwa), formacja indywidualna pod kierownictwem asystenta duchowego (rzadko stosowana) lub praca nad założeniem nowej wspólnoty miejscowej przy parafii – wymaga to minimum 5 kandydatów oraz zgody proboszcza i ministra regionalnego.
Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.
