Apokryfy NT vs kanon – Ewangelia Tomasza i Judasza

Apokryfy Nowego Testamentu i kanon Pisma Świętego – rozróżnienie podstawowe

Termin apokryf pochodzi od greckiego apokryphos („ukryty”, „schowany”) i pierwotnie oznaczał pisma przeznaczone dla wąskiego grona wtajemniczonych, zwłaszcza w środowiskach gnostyckich II i III wieku. Kościół katolicki konsekwentnie odróżnia te dzieła od ksiąg natchnionych – 27 ksiąg Nowego Testamentu zostało ostatecznie potwierdzonych przez synody w Hipponie (393 r.) i Kartaginie (397 r. i 419 r.), a definitywnie ogłoszonych jako kanon na Soborze Trydenckim w czwartej sesji 8 kwietnia 1546 r. dekretem De canonicis Scripturis.

Konstytucja dogmatyczna Dei Verbum Soboru Watykańskiego II precyzuje w nr 11, że „święta Matka Kościół uważa, na podstawie wiary apostolskiej, księgi tak Starego, jak Nowego Testamentu w całości, ze wszystkimi ich częściami za święte i kanoniczne, ponieważ spisane pod natchnieniem Ducha Świętego mają Boga jako Autora”. KKK 120 wymienia pełny kanon NT – cztery Ewangelie (Mateusza, Marka, Łukasza, Jana), Dzieje Apostolskie, 13 listów św. Pawła, List do Hebrajczyków, 7 listów katolickich (Jakuba, 2 Piotra, 3 Jana, Judy) oraz Apokalipsę.

Apokryfy NT, choć liczne (zachowanych jest około 60 tekstów lub fragmentów), nigdy nie znalazły się w żadnym oficjalnym wykazie ksiąg natchnionych – ani w Kanonie Muratoriego (ok. 170 r.), ani u św. Atanazego w 39. liście wielkanocnym (367 r.), ani u św. Hieronima.

Kryteria kanoniczności – dlaczego niektóre księgi weszły do NT, a inne nie

Kościół wczesny, ustalając kanon, stosował cztery zasadnicze kryteria, które do dziś przywołuje teologia fundamentalna:

1. Apostolskość – autorstwo Apostoła lub jego bezpośredniego ucznia (np. Marek jako uczeń Piotra, Łukasz jako współpracownik Pawła)
2. Datacja w I wieku – powstanie przed śmiercią ostatnich świadków Chrystusa, czyli przed ok. 100 r.
3. Ortodoksja – zgodność z regula fidei przekazywaną w Tradycji apostolskiej
4. Recepcja liturgiczna – powszechne używanie księgi podczas Eucharystii w głównych Kościołach lokalnych (Rzym, Aleksandria, Antiochia, Jerozolima)

Sobór Watykański II w Dei Verbum nr 18 podkreśla: „Kościół zawsze i wszędzie utrzymywał i utrzymuje, że cztery Ewangelie są pochodzenia apostolskiego”. Apokryfy datowane są zazwyczaj na drugą połowę II wieku (Ewangelia Tomasza – ok. 140 r.), III wiek (Ewangelia Judasza – kopia koptyjska ok. 280 r.) lub nawet IV-V wiek (Ewangelia Nikodema). Powstały one zatem 60-250 lat po wydarzeniach paschalnych, gdy żaden naoczny świadek nie żył.

Czterej Ewangeliści – świadectwo Tradycji

Św. Ireneusz z Lyonu w dziele Adversus Haereses III, 11, 8 (ok. 180 r.) argumentuje, że Ewangelii musi być dokładnie cztery – tyle, ile stron świata i wiatrów. To świadectwo o stulecie wcześniejsze niż najstarsze zachowane kodeksy apokryfów. Papiasz z Hierapolis (ok. 130 r.) cytowany przez Euzebiusza (Historia Kościelna III, 39) wymienia Ewangelię Mateusza i Marka jako pochodzące od świadków.

Ewangelia Tomasza – 114 logiów spisanych w Nag Hammadi

Ewangelia Tomasza została odnaleziona w grudniu 1945 r. w Nag Hammadi w Górnym Egipcie, w zakopanym dzbanie zawierającym 13 kodeksów papirusowych. Kodeks II zawiera koptyjski tekst Ewangelii Tomasza datowany na ok. 340-350 r., ale oryginał grecki (znany z trzech fragmentów Oxyrhynchus Papyri 1, 654 i 655) powstał między 110 a 180 r.

Tekst nie jest narracją – nie zawiera ani opisu Męki, ani Zmartwychwstania, ani cudów, ani genealogii. Składa się ze 114 logiów (powiedzeń) Jezusa wprowadzonych formułą „Powiedział Jezus”. Otwiera go zdanie: „Oto słowa tajemne, które wypowiedział Jezus żyjący, a zapisał Didymos Juda Tomasz” (Logion 1).

Treść problematyczna teologicznie

Około 30% logiów ma paralele synoptyczne (np. Logion 26 = Mt 7,3-5 o belce i drzazdze; Logion 54 = Łk 6,20 błogosławieństwo ubogich), ale większość zawiera elementy gnostyckie obce nauce Kościoła:

• Logion 3: „Królestwo jest wewnątrz was i poza wami” – eliminacja eschatologii i zbawienia historycznego
• Logion 22: zbawienie wymaga „uczynienia dwóch jednym” i „męskiego z żeńskim jednym” – typowa gnostycka anulacja płci
• Logion 77: „Rozłup drewno, a Ja tam jestem; podnieś kamień, a Mnie tam znajdziesz” – panteistyczne ujęcie obecności Chrystusa
• Logion 114: „Każda kobieta, która uczyni się mężczyzną, wejdzie do Królestwa” – radykalna mizoginia gnostycka, sprzeczna z Ga 3,28

Św. Hipolit Rzymski (Refutatio omnium haeresium V, 7) cytuje fragmenty Ewangelii Tomasza już ok. 222-235 r., klasyfikując ją wśród pism naasenów – sekty gnostyckiej. KKK 285 wprost wskazuje gnostycyzm jako system odrzucający dobroć stworzenia materialnego, co stoi w jawnej sprzeczności z Rdz 1,31 i wcieleniem Słowa.

Ewangelia Judasza – tekst koptyjski z kodeksu Tchacos

Ewangelia Judasza została opublikowana 6 kwietnia 2006 r. przez National Geographic Society. Tekst pochodzi z Kodeksu Tchacos znalezionego w latach 70. XX wieku w Egipcie (region Al-Minya). Datacja radiowęglowa wykonana w 2005 r. w University of Arizona AMS Laboratory wskazała przedział 220-340 r. z dokładnością 95%, najbardziej prawdopodobnie ok. 280 r.

Oryginał grecki wzmiankuje już św. Ireneusz w Adversus Haereses I, 31, 1 (ok. 180 r.) jako tekst kainickiej sekty gnostyckiej: „Powołują się przy tym na pewną zmyśloną historię tego rodzaju, którą nazywają Ewangelią Judasza”. To bezsprzecznie potwierdza, że dzieło istniało już w II wieku, ale było uznane za heretyckie ponad 1800 lat temu.

Odwrócenie biblijnej narracji

Tekst przedstawia Judasza Iskariotę jako jedynego ucznia rozumiejącego prawdziwą naukę Jezusa, który na polecenie samego Mistrza wydaje Go, aby „uwolnić” Jego boską iskrę z ciała materialnego. Jezus mówi do Judasza: „Ty przewyższysz ich wszystkich, gdyż złożysz w ofierze człowieka, który mnie nosi” (Ev. Jud. 56).

Stoi to w fundamentalnej sprzeczności z czterema Ewangeliami kanonicznymi:

• Mt 26,24: „Lepiej byłoby dla tego człowieka, gdyby się nie narodził”
• Łk 22,3: „Wtedy szatan wszedł w Judasza”
• J 13,27: „A po spożyciu kawałka [chleba] wszedł w niego szatan”
• Dz 1,18-20: tragiczny koniec Judasza i konieczność wybrania Macieja na jego miejsce

Bart Ehrman, agnostyczny biblista z University of North Carolina, w wydaniu krytycznym z 2008 r. (The Gospel of Judas: Critical Edition) przyznaje, że tekst odzwierciedla teologię setiańskiego gnostycyzmu z II wieku – system, w którym świat materialny jest dziełem niższego, złośliwego demiurga, a Jezus przybywa, aby uwolnić pneumatyków z więzienia ciała.

Gnostycyzm jako tło ideowe apokryfów – dlaczego Kościół je odrzucił

Apokryfy gnostyckie nie są niewinnymi alternatywnymi opowieściami – reprezentują spójny system metafizyczny, który Kościół identyfikował jako herezję już od św. Jana (zob. 1 J 4,2-3 o duchach, które nie wyznają Jezusa przybyłego w ciele). KKK 285 stwierdza: „Gnostycyzm, według którego świat byłby skażony już od początku, niedoskonały lub nieudany, byłby skutkiem upadku”.

Główne tezy gnostyckie odrzucone przez Tradycję:

1. Doketyzm – twierdzenie, że Jezus tylko pozornie miał ciało (potępione w Symbolu Apostolskim: „narodził się z Maryi Dziewicy”)
2. Dualizm – przeciwstawienie materii (zło) i ducha (dobro), sprzeczne z Rdz 1,31 („Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre”)
3. Demiurg – niższe bóstwo stwórcy świata, odrzucone przez wyznanie wiary Nicejsko-Konstantynopolitańskie
4. Zbawienie przez gnozę – poznanie tajemnej wiedzy zamiast łaski i wiary (por. Ef 2,8-9)

Jan Paweł II w encyklice Fides et Ratio (1998) nr 37 wskazuje na trwałą pokusę gnostycyzmu w dziejach myśli: „Pojawia się nieustannie pokusa, by traktować prawdę objawioną jako wytwór ludzkiego rozumu lub by sprowadzać ją do takiego wytworu”.

Apokryfy nieheretyckie – czy istnieją?

Należy odróżnić apokryfy gnostyckie od pobożnych tekstów ludowych powstałych w II-V wieku, takich jak Protoewangelia Jakuba (ok. 150 r.) czy Ewangelia Pseudo-Mateusza (VII w.). Te ostatnie, choć niekanoniczne, dostarczyły Tradycji szczegółów hagiograficznych – imion rodziców Maryi (Joachim i Anna), wzmianki o ofiarowaniu Maryi w świątyni czy obecności wołu i osła przy Narodzeniu. Benedykt XVI w Verbum Domini (2010) nr 19 przypomina jednak, że „tylko kanon jest właściwą perspektywą hermeneutyczną” dla rozumienia Objawienia.

Świadectwa historyczne kanonu czterech Ewangelii

Argument historyczny przeciwko apokryfom jest mocny. Najstarsze fragmenty Ewangelii kanonicznych pochodzą z pierwszej połowy II wieku:

Dla porównania – najstarszy zachowany manuskrypt Ewangelii Tomasza (Papyrus Oxyrhynchus 1) datowany jest na ok. 200 r., a kompletny tekst koptyjski na ok. 340 r. Ewangelia Judasza w wersji koptyjskiej – na ok. 280 r. Liczba zachowanych manuskryptów greckich NT przekracza 5800, podczas gdy apokryfów gnostyckich zachowało się zaledwie kilkadziesiąt fragmentów.

Sensacja medialna a rzetelność teologiczna

Publikacja Ewangelii Judasza w 2006 r. zbiegła się z premierą „Kodu Leonarda da Vinci” Dana Browna (2003 r., adaptacja filmowa 2006 r.) – powstała atmosfera podważająca historyczną wiarygodność czterech Ewangelii. Książka i film sugerowały, że Kościół arbitralnie wybrał kanon, ukrywając „prawdziwe” Ewangelie.

Argument ten ignoruje fakty historyczne. Już w 367 r., w 39. liście wielkanocnym, św. Atanazy z Aleksandrii podaje pełną listę 27 ksiąg NT – identyczną z dzisiejszą. Wcześniej Kanon Muratoriego (ok. 170 r.) wymienia 22 z 27 ksiąg. Decyzja Soboru w Hipponie (393 r.) potwierdziła praktykę liturgiczną sięgającą II wieku, a nie wprowadziła ją sztucznie.

Benedykt XVI w katechezie z 28 listopada 2007 r. zauważył: „Cztery Ewangelie kanoniczne, opisując życie i nauczanie Jezusa, są jedyne, w których zgadzają się ze sobą Kościoły Wschodu i Zachodu od czasów najdawniejszych”. Franciszek w adhortacji Evangelii Gaudium (2013) nr 175 podkreśla z kolei, że „Ewangelia jest dla nas Pismem natchnionym, oświetlającym całość”.

Praktyka duszpasterska – jak odpowiadać parafianom

W naszej parafii w Goliszowie regularnie pojawiają się pytania o apokryfy – zwłaszcza po artykułach w prasie czy programach dokumentalnych. Stosuję wówczas pięć zasad odpowiedzi:

1. Wyjaśnić znaczenie słowa „apokryf” i jego historyczne pochodzenie
2. Pokazać datację – apokryfy powstały 80-300 lat po kanonicznych Ewangeliach
3. Zacytować świadectwa wczesnego Kościoła (Ireneusz, Hipolit, Atanazy)
4. Wskazać konkretne sprzeczności teologiczne z regula fidei
5. Polecić rzetelne lektury – np. Apokryfy Nowego Testamentu ks. Marka Starowieyskiego (3 tomy, WAM 2003-2007)

Pomocne są również katechezy o kanonie Pisma Świętego oraz materiały na temat gnostycyzmu we wczesnym Kościele.

Magisterium Kościoła o natchnieniu i kanonie

Sobór Watykański II w Dei Verbum nr 8 naucza, że „Tradycja apostolska postępuje w Kościele pod opieką Ducha Świętego”. Oznacza to, że ustalenie kanonu w III-IV wieku nie było arbitralną decyzją, lecz rozpoznaniem przez Kościół tego, co Duch Święty już objawił. KKK 120 cytuje Dei Verbum: „Według Tradycji apostolskiej Kościół rozpoznał, które pisma powinny być zaliczone do Ksiąg Świętych”.

Sobór Trydencki w sesji IV z 8 kwietnia 1546 r. ogłosił dogmatycznie listę ksiąg kanonicznych, dodając klauzulę „si quis autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus… pro sacris et canonicis non susceperit… anathema sit” (jeśli ktoś nie przyjmuje tych ksiąg w całości z wszystkimi ich częściami jako świętych i kanonicznych – niech będzie wyłączony). Sobór wykluczył tym samym możliwość uzupełniania kanonu o jakiekolwiek odkryte później pisma – również o teksty z Nag Hammadi czy Kodeks Tchacos.

Papieska Komisja Biblijna w dokumencie Natchnienie i prawda Pisma Świętego (2014) precyzuje, że natchnienie biblijne jest charyzmatem unikalnym, niepowtarzalnym – dotyczy wyłącznie 73 ksiąg kanonicznych (46 ST + 27 NT). Żaden tekst pozakanoniczny, nawet teologicznie poprawny, nie ma waloru natchnienia.

Najczęściej zadawane pytania

Czy katolik może czytać Ewangelię Tomasza lub Ewangelię Judasza?

Czytanie apokryfów dla celów naukowych, historycznych czy apologetycznych jest dozwolone i może być pożyteczne. Zniesienie Indeksu Ksiąg Zakazanych w 1966 r. przez Pawła VI usunęło formalne zakazy. Należy jednak czytać te teksty z odpowiednim przygotowaniem teologicznym – najlepiej w wydaniach krytycznych z komentarzem katolickim, np. tomy ks. Marka Starowieyskiego. Apokryfy nie mogą być nigdy źródłem prywatnej pobożności ani podstawą nauczania.

Dlaczego Kościół ukrywał Ewangelię Judasza przez 1700 lat?

Kościół niczego nie ukrywał. Ewangelia Judasza była znana i wymieniona przez św. Ireneusza już ok. 180 r. – jawnie sklasyfikowana jako tekst sekty kainitów. Tekst nie zachował się fizycznie do XX wieku z powodu naturalnego rozkładu papirusów i marginalizacji sekt gnostyckich, które nie miały struktur kopiujących rękopisy. Kodeks Tchacos odnaleziono dopiero w latach 70., ale jego istnienie jako tytułu było znane od wieków.

Czy Maria Magdalena była żoną Jezusa, jak sugerują niektóre apokryfy?

Nie. Tzw. „Ewangelia Marii” (Magdaleny) z II wieku (kodeks Berolinensis 8502) zawiera fragmenty o szczególnej relacji Marii i Jezusa, ale nie mówi o małżeństwie – jedynie o tym, że Jezus „miłował ją bardziej niż innych”. Tekst jest typowo gnostycki, podkreśla wyższość wiedzy duchowej kobiety nad apostołami. Tradycja kanoniczna (Łk 8,2; Mk 15,40-41; J 20,11-18) przedstawia Marię Magdalenę jako wierną uczennicę i pierwszą świadkinię Zmartwychwstania – św. Tomasz z Akwinu nazywa ją apostola apostolorum.

Co z Ewangelią Filipa, Ewangelią Prawdy i innymi apokryfami z Nag Hammadi?

Biblioteka z Nag Hammadi zawiera 52 teksty w 13 kodeksach (m.in. Ewangelię Tomasza, Ewangelię Filipa, Ewangelię Prawdy, Apokryfon Jana, Pistis Sophia). Wszystkie są pismami gnostyckimi z II-IV wieku, reprezentującymi szkoły walentyniańską, setiańską lub barbeloicką. Żadne z nich nie spełnia kryteriów kanoniczności – powstały zbyt późno, poza Tradycją apostolską i zawierają nauki sprzeczne z Symbolem Apostolskim.

Dlaczego Ewangelia Tomasza zawiera niektóre powiedzenia Jezusa zgodne z Mt, Mk, Łk?

Około 30-35% logiów Tomasza ma paralele synoptyczne, ponieważ autor tekstu (II wiek) korzystał z już istniejących Ewangelii kanonicznych lub wspólnej tradycji ustnej. Niektórzy bibliści (np. James Robinson) sugerowali hipotezę „Q-Tomasz”, ale dominująca opinia (Christopher Tuckett, John Meier) uznaje Tomasza za późniejszy od Synoptyków. Zgodność niektórych zdań nie czyni całości tekstu wiarygodną – reszta logiów (60-70%) jest jawnie gnostycka i sprzeczna z nauczaniem Chrystusa.

Czy Sobór Nicejski w 325 r. ustalał kanon NT?

To częste nieporozumienie powielane przez literaturę popularną. Sobór Nicejski (325 r.) zajmował się sporem ariańskim i ustalał Symbol wiary – nie kanonem Pisma. Ustalenie kanonu NT było procesem trwającym od I do IV wieku, sfinalizowanym na synodach w Hipponie (393) i Kartaginie (397, 419). Definitywnie kanon ogłosił Sobór Trydencki w 1546 r. jako dogmat wiary.

Jak rozmawiać z osobą zafascynowaną apokryfami?

Należy szanować ciekawość intelektualną i nie reagować emocjonalnie. Pokazać, że Kościół nie boi się historii – przeciwnie, naukowa biblistyka katolicka (np. Papieska Komisja Biblijna, École Biblique w Jerozolimie) od dawna bada apokryfy. Polecić rzetelne lektury: trzytomowe Apokryfy Nowego Testamentu ks. Starowieyskiego, prace ks. prof. Henryka Witczyka, wstępy do Biblii Tysiąclecia. Zachęcić do regularnej lektury kanonicznych Ewangelii – tylko one są chlebem życia w liturgii Eucharystycznej (por. Sacrosanctum Concilium nr 24).

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.