Adwent katolicki vs prawosławny – porównanie postu i długości

Adwent w Kościele rzymskokatolickim – cztery tygodnie przygotowania

Adwent w obrządku łacińskim obejmuje cztery niedziele poprzedzające uroczystość Narodzenia Pańskiego. Pierwsza niedziela adwentu wypada między 27 listopada a 3 grudnia, a okres ten kończy się wieczorem 24 grudnia wraz z rozpoczęciem Mszy Wigilii Bożego Narodzenia. W zależności od dnia tygodnia, na który przypada 25 grudnia, adwent rzymskokatolicki trwa od 22 do 28 dni – w 2025 roku rozpoczyna się 30 listopada i obejmuje 25 dni.

Sobór Watykański II w konstytucji Sacrosanctum Concilium (nr 102) określił charakter roku liturgicznego, w którym Kościół „rozwija cały misterium Chrystusa, od wcielenia i narodzenia aż do wniebowstąpienia”. Adwent posiada podwójny wymiar, opisany w Ogólnych normach roku liturgicznego i kalendarza (nr 39): jest czasem oczekiwania na ponowne przyjście Chrystusa na końcu czasów (paruzję) oraz przygotowaniem do uroczystości Narodzenia Pańskiego, w której wspominamy pierwsze przyjście Syna Bożego.

Struktura adwentu rzymskokatolickiego dzieli się na dwie wyraźne części:

• Od I niedzieli adwentu do 16 grudnia – akcent eschatologiczny, czytania o paruzji (Mt 24,37-44 w roku A, Mk 13,33-37 w roku B, Łk 21,25-28.34-36 w roku C)
• Od 17 do 24 grudnia – bezpośrednie przygotowanie do narodzin, czytania o zwiastowaniu i nawiedzeniu (Łk 1,26-38; Łk 1,39-45), antyfony „O” (O Sapientia, O Adonai, O Radix Iesse)

Kolor liturgiczny adwentu w obrządku łacińskim to fiolet, w III niedzielę (Gaudete) opcjonalnie róż. Pomija się hymn Gloria, zachowuje natomiast Alleluja przed Ewangelią – cecha odróżniająca adwent od Wielkiego Postu. W okresie tym Kościół zaleca powściągliwość w dekoracji ołtarza kwiatami oraz w grze organowej (Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, nr 305 i 313).

Filip – sześciotygodniowy post w tradycji prawosławnej

Adwent prawosławny, nazywany powszechnie Postem Filipowym (gr. Filippou nēsteia) lub Postem Narodzenia Pańskiego (Rożdiestwienskij post), rozpoczyna się 15 listopada według kalendarza juliańskiego stosowanego przez większość Kościołów prawosławnych, co przy obecnej różnicy 13 dni odpowiada 28 listopada kalendarza gregoriańskiego. Trwa do 24 grudnia juliańskiego (6 stycznia gregoriańskiego), czyli pełne 40 dni.

Nazwa „Post Filipowy” pochodzi od wspomnienia św. Apostoła Filipa, które przypada 14 listopada – dzień przed rozpoczęciem postu. W tradycji bizantyjskiej post czterdziestodniowy nawiązuje do liczby symbolicznej obecnej w Piśmie Świętym: 40 dni potopu (Rdz 7,12), 40 lat wędrówki Izraela (Wj 16,35), 40 dni postu Mojżesza (Wj 34,28), 40 dni postu Eliasza (1 Krl 19,8) oraz 40 dni postu Jezusa na pustyni (Mt 4,2).

Konstytucja postu prawosławnego ustalona została na soborze konstantynopolitańskim w 1166 roku pod patriarchą Łukaszem Chryzobergiem. Wcześniej długość postu wahała się od 7 do 40 dni w różnych Kościołach lokalnych. Cerkiew prawosławna w Polsce, jak i Patriarchat Moskiewski, Konstantynopolitański (w wersji nowojuliańskiej), Antiocheński, Aleksandryjski czy Jerozolimski, zachowuje czterdziestodniową strukturę postu z wewnętrznym podziałem na trzy etapy.

Post eucharystyczny i pokutny – praktyki rzymskokatolickie

Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku w kanonie 1250 ustanawia jako dni pokuty wszystkie piątki roku oraz okres Wielkiego Postu. Adwent w obecnym prawodawstwie nie jest okresem postu obowiązkowego w Kościele rzymskokatolickim. Jest to zmiana w stosunku do dyscypliny przedsoborowej, gdy zachowywano post w wybrane dni adwentu (suche dni adwentowe – środa, piątek i sobota po III niedzieli adwentu).

Konferencja Episkopatu Polski w uchwale z 1966 roku oraz w późniejszych dokumentach zaleca jednak dobrowolne praktyki pokutne w adwencie:

• Powściągliwość od pokarmów mięsnych w piątki (obowiązkowa w całym roku zgodnie z KPK kan. 1251)
• Zachowanie wstrzemięźliwości od zabaw hucznych („post od zabaw”)
• Uczestnictwo w Mszach roratnich, sprawowanych ku czci Najświętszej Maryi Panny
• Praktyka sakramentu pokuty przed Bożym Narodzeniem
• Lektura Pisma Świętego i jałmużna

Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 1438) wymienia post jako jedną z form pokuty, obok modlitwy i jałmużny, wskazując że „okresy i dni pokuty w ciągu roku liturgicznego (Wielki Post, każdy piątek na pamiątkę śmierci Pana) są w Kościele specjalnym czasem praktyki pokutnej”. Adwent zachowuje charakter pokutny w wymiarze duchowym – przez fiolet liturgiczny, brak Gloria i powściągliwość zewnętrzną – lecz bez nakazu postu od pokarmów.

Praktyka rorat w polskiej tradycji ma korzenie sięgające XIII wieku, dokumentowane już za czasów księcia Bolesława Wstydliwego i jego żony bł. Kingi. Nazwa pochodzi od antyfony na wejście Rorate caeli desuper („Spuśćcie rosę niebiosa”, Iz 45,8). Msza roratnia odprawiana jest ze świecą roratnią symbolizującą Maryję oczekującą Mesjasza.

Czterdziestodniowy post prawosławny – stopniowanie ścisłości

Post Filipowy w tradycji bizantyjskiej posiada szczegółowo określoną dyscyplinę pokarmową, opisaną w Typikonie – księdze regulującej praktyki liturgiczne. Wbrew uproszczonym opisom, post nie jest jednolity w ciągu 40 dni, lecz dzieli się na etapy o różnym stopniu surowości:

Wino i olej dozwolone są w soboty, niedziele i święta upamiętniające apostołów (np. św. Andrzeja Apostoła 30 listopada/13 grudnia, św. Mikołaja 6/19 grudnia, Wprowadzenia Bogurodzicy do Świątyni 21 listopada/4 grudnia). W praktyce wielu wiernych prawosławnych stosuje złagodzoną wersję postu, dostosowaną przez duchownego (oikonomia) do sytuacji zdrowotnej, zawodowej czy rodzinnej.

Cerkiew prawosławna w Polsce, kierowana przez Metropolitę Sawę, w komunikatach pasterskich zachęca do zachowania umiarkowanego postu z uwzględnieniem warunków pracy i nauki. Dzienna struktura posiłków w okresie ścisłym przewiduje jeden posiłek dziennie po nieszporach (około godziny 15:00), choć współcześnie zaleca się dwa posiłki w godzinach normalnych dla zachowania zdrowia.

Liturgia i nabożeństwa adwentowe – różnice obrzędowe

W Kościele rzymskokatolickim centralnym nabożeństwem adwentu są Roraty – Msze wotywne ku czci Najświętszej Maryi Panny, sprawowane wczesnym rankiem (zwykle 6:00-7:00) lub w polskiej tradycji wieczorem dla dzieci i młodzieży. Czytania mszalne adwentu układają się w schemat trzyletni:

• Rok A – Ewangelia według św. Mateusza (Mt 24; Mt 3,1-12 o Janie Chrzcicielu; Mt 1,18-24 o zwiastowaniu Józefowi)
• Rok B – Ewangelia według św. Marka (Mk 13,33-37; Mk 1,1-8) i Łukasza (Łk 1,26-38)
• Rok C – Ewangelia według św. Łukasza (Łk 21,25-36; Łk 3,1-18; Łk 1,39-45)

Pierwsze czytanie pochodzi głównie z Księgi Izajasza (Iz 2,1-5; Iz 11,1-10; Iz 7,10-14; Iz 35,1-10) – proroka, którego Sobór Watykański II w Dei Verbum (nr 16) wskazuje jako kluczowego dla przygotowania na przyjście Mesjasza.

W liturgii bizantyjskiej okres Postu Filipowego nie posiada osobnego cyklu nabożeństw porównywalnego z Wielkim Postem (gdy sprawuje się Liturgię Uprzednio Poświęconych Darów). Sprawowana jest zwyczajna Boska Liturgia św. Jana Chryzostoma w niedziele i święta, a w dni powszednie nabożeństwo godzin (Jutrznia, Godziny, Nieszpory, Powieczerze). Trzy szczególne niedziele poprzedzające Boże Narodzenie noszą nazwy:

1. Niedziela Praojców (na dwa tygodnie przed Bożym Narodzeniem) – wspomnienie patriarchów Starego Testamentu od Adama do Józefa
2. Niedziela Ojców (niedziela przed Bożym Narodzeniem) – wspomnienie przodków według ciała Pana Jezusa z genealogii Mt 1,1-25
3. Niedziela po Bożym Narodzeniu – wspomnienie św. Józefa, króla Dawida i apostoła Jakuba

Od 20 grudnia (juliańskiego) rozpoczyna się okres przedświęcia (Predprazdnenstwo) – pięć dni intensywnej kontemplacji misterium Wcielenia, z hymnografią św. Romana Pieśniarza i św. Jana z Damaszku.

Wieniec adwentowy, kalendarz i tradycje ludowe

Wieniec adwentowy (niem. Adventskranz) w tradycji rzymskokatolickiej został wprowadzony w 1839 roku przez ewangelickiego pastora Johanna Hinricha Wicherna w Hamburgu, a do liturgii katolickiej weszł powszechnie po 1925 roku. Składa się z czterech świec: trzech fioletowych i jednej różowej (zapalanej w III niedzielę Gaudete). Każda świeca symbolizuje jedną z czterech tysiącleci od stworzenia świata do narodzenia Chrystusa według chronologii biblijnej.

W tradycji prawosławnej wieniec adwentowy nie funkcjonuje jako element pobożności ludowej. Zamiast niego rozwijały się inne praktyki:

• Lampada przed ikoną – oliwna lub woskowa, palona stale przed ikoną Bogurodzicy „Znamienie” (Bogurodzica z Dzieciątkiem na łonie, ikona z Nowogrodu, XII w.)
• Codzienna lektura Akathistu – hymnu do Bogurodzicy autorstwa św. Romana Pieśniarza (VI w.)
• Praktyka jezusowej modlitwy – „Panie Jezu Chryste, Synu Boży, zmiłuj się nade mną grzesznym” jako szczególna praktyka okresu postnego
• Wieczerza wigilijna z 12 potrawami postnymi spożywana po pojawieniu się pierwszej gwiazdy

Kalendarz adwentowy w formie 24 okienek z czekoladkami lub obrazkami to wynalazek niemiecki z początku XX wieku (firma Gerharda Langa w Monachium, 1908), rozpowszechniony w tradycji katolickiej i protestanckiej. W rodzinach prawosławnych funkcjonuje natomiast kalendarz duchowy – codzienna lektura fragmentu Ewangelii i Psałterza według wskazań kalendarza liturgicznego.

Spowiedź, modlitwa i jałmużna – wymiar duchowy obu tradycji

Adwent w Kościele rzymskokatolickim jest tradycyjnie okresem przygotowania do sakramentu pokuty przed Bożym Narodzeniem. KKK w numerze 1457 przypomina obowiązek spowiedzi przynajmniej raz w roku z grzechów ciężkich (na podstawie kan. 989 KPK), a w praktyce duszpasterskiej w Polsce organizowane są spowiedzi adwentowe w parafiach z dodatkowymi spowiednikami. Statystyki ISKK z 2019 roku wskazują, że 79% katolików w Polsce spowiada się przynajmniej raz w roku, z czego znaczna część właśnie w okresie adwentu.

Encyklika Benedykta XVI Spe salvi (2007) w numerze 41 podkreśla eschatologiczny wymiar adwentowego oczekiwania: „Życie jest jakby podróżą po morzu historii, często ciemnym i burzliwym, w której wyglądamy gwiazd wskazujących nam drogę. Prawdziwymi gwiazdami naszego życia są osoby, które potrafiły żyć w sposób prawy”. Adwent staje się czasem czuwania, do którego wzywa Chrystus w Mk 13,37: „Czuwajcie!”.

W tradycji prawosławnej okres Postu Filipowego jest również czasem intensywnej spowiedzi (gr. exomologēsis), choć dyscyplina jest odmienna – prawosławie nie zna obowiązku rocznej spowiedzi, ale przed każdą Komunią św. zaleca się sakrament pokuty. Wierni przygotowują się do Komunii bożonarodzeniowej przez:

• Trzydniowy post ścisły bezpośrednio przed Komunią (tradycyjnie)
• Lektura reguły przed Komunią – kanonów do Spasitiela, Bogurodzicy i Anioła Stróża
• Spowiedź u duchownego z możliwością otrzymania epitymii (pokuty)
• Wstrzymanie się od relacji małżeńskich (na podstawie 1 Kor 7,5)

Papież Franciszek w bulli Misericordiae vultus (2015) ogłaszającej Rok Miłosierdzia podkreślił rolę miłosierdzia praktykowanego w adwencie. Praktyka jałmużny adwentowej w Polsce realizowana jest m.in. przez akcję „Wigilijne Dzieło Pomocy Dzieciom” Caritas (od 1994 roku) – sprzedaż świec, których dochód wspiera dzieci z ubogich rodzin. W 2023 roku akcja zebrała ponad 9 mln zł.

Symbolika kolorów, postaci biblijnych i tematów teologicznych

Obie tradycje przedstawiają w adwencie/Poście Filipowym trzy postacie biblijne kluczowe dla teologii oczekiwania:

Lumen Gentium (Sobór Watykański II) w rozdziale VIII (nr 55-59) ukazuje Maryję jako „wybitną postać wśród pokornych i ubogich Pana, którzy z ufnością oczekują od Niego zbawienia”. Adwent w sposób szczególny ukazuje jej rolę jako Niewiasty oczekującej, co znalazło wyraz w hymnie Magnificat (Łk 1,46-55) odmawianym codziennie w Liturgii Godzin.

Tradycja prawosławna posiada bogatą hymnografię adwentową, w tym kondak przedświęcia (Romana Pieśniarza): „Dziewica dziś przychodzi do groty, aby niewysłowienie zrodzić Słowo przedwieczne”. Antyfony adwentowe „O” w rycie łacińskim, śpiewane od 17 do 23 grudnia jako wersety przed Magnificat, mają swoje paralele w bizantyjskich troparionach przedświęcia.

Daty Bożego Narodzenia – 25 grudnia czy 7 stycznia

Praktyczna konsekwencja różnicy kalendarzy wpływa na faktyczne daty świętowania. Kościół rzymskokatolicki świętuje Boże Narodzenie 25 grudnia kalendarza gregoriańskiego (wprowadzonego przez papieża Grzegorza XIII w 1582 roku). Prawosławie dzieli się w tej kwestii:

• Patriarchaty stosujące kalendarz juliański (Moskiewski, Jerozolimski, Serbski, Gruziński, Athos) – 25 grudnia juliański = 7 stycznia gregoriański
• Patriarchaty stosujące kalendarz nowojuliański (Konstantynopolitański, Antiocheński, Aleksandryjski, Cerkiew Grecka, Rumuńska, Bułgarska) – 25 grudnia gregoriański (zbieżność dat z katolikami)
• Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – juliański dla większości parafii, ale od 2014 r. dopuszczona została nowojulianska data dla parafii, które o to wnioskują

Sama data 25 grudnia ustalona została w Rzymie w pierwszej połowie IV wieku (kalendarz Filokalusa z 354 r.). Św. Jan Chryzostom w mowie z 386 r. potwierdza ten zwyczaj jako już przyjęty w Antiochii. Wcześniej w niektórych Kościołach Wschodu świętowano Narodzenie Pańskie razem z Objawieniem Pańskim 6 stycznia (do dziś Kościół Armeński zachowuje tę praktykę).

Najczęściej zadawane pytania

Czy katolik może pościć ściślej w adwencie, naśladując prawosławnych?

Tak, KKK 1438 wskazuje post jako jedną z form pokuty, a kanon 1249 KPK zachęca wszystkich wiernych do podejmowania dobrowolnych praktyk pokutnych. Dobrowolne zachowanie wstrzemięźliwości od mięsa, nabiału lub innych pokarmów w adwencie jest godne pochwały, o ile podejmuje się je w duchu pokory, nie z chęci wyróżnienia (Mt 6,16-18). Wskazana jest jednak konsultacja ze spowiednikiem, by post nie szkodził obowiązkom rodzinnym i zawodowym.

Dlaczego adwent rzymskokatolicki trwa 4 tygodnie, a prawosławny 40 dni?

Adwent łaciński w obecnej formie czterotygodniowej został ustalony za papieża św. Grzegorza Wielkiego (590-604) – wcześniej w Galii i Hiszpanii trwał 6 tygodni jak w prawosławiu. Reforma rzymska skróciła post i nadała mu charakter bardziej liturgiczny niż ascetyczny. Prawosławie zachowało starszą tradycję czterdziestodniowego postu, ustaloną ostatecznie na soborze 1166 r., nawiązującą do biblijnej symboliki 40 dni.

Czy Msza roratnia istnieje w prawosławiu?

Nie, Roraty są specyfiką liturgii łacińskiej. Tradycja maryjnych Mszy adwentowych ze świecą roratnią rozwinęła się w średniowieczu zachodnim, szczególnie w Polsce od XIII wieku. W prawosławiu maryjny charakter adwentu wyraża się przez codzienne odmawianie Akathistu, ikony Bogurodzicy i święto Wprowadzenia do Świątyni (21 listopada/4 grudnia).

Co oznacza kolor różowy świecy w wieńcu adwentowym?

Świeca różowa zapalana jest w III niedzielę adwentu, zwaną Gaudete od antyfony na wejście „Gaudete in Domino semper” (Flp 4,4 – „Radujcie się zawsze w Panu”). Róż symbolizuje radość pośród czasu pokuty – bliskość Bożego Narodzenia. Podobne znaczenie ma róż w IV niedzielę Wielkiego Postu (Laetare). W tradycji prawosławnej takiej symboliki kolorów nie ma.

Czy w wigilię prawosławnej Wigilii można jeść rybę?

Według ścisłej dyscypliny typikonu, w sam dzień Wigilii (Sochelnik, 5 stycznia gregoriański) obowiązuje suchojadanie – chleb, woda, owoce, warzywa surowe, bez oleju. Rybę dozwolono jedynie wtedy, gdy Wigilia wypadnie w sobotę lub niedzielę. W praktyce duszpasterskiej Cerkiew prawosławna w Polsce dopuszcza ryby na wieczerzy wigilijnej, która spożywana jest po pierwszej gwieździe, podobnie jak w polskiej tradycji katolickiej.

Dlaczego pomija się Gloria w adwencie, ale śpiewa Alleluja?

Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (nr 53) wyjaśnia, że pominięcie hymnu Gloria in excelsis Deo wynika z tego, iż jest to pieśń aniołów śpiewana po raz pierwszy w noc Bożego Narodzenia (Łk 2,14) – Kościół powstrzymuje się od jej śpiewu, by zabrzmiała z całą mocą podczas Pasterki. Alleluja natomiast zachowane jest dlatego, że adwent ma charakter radosnego oczekiwania, nie żałobnego smutku jak Wielki Post.

Jak włączyć dzieci w adwentowe przygotowanie?

Praktyczne propozycje sprawdzone w duszpasterstwie polskim: udział w Roratach z lampionem, prowadzenie kalendarza adwentowego z dobrymi uczynkami (zamiast czekoladek), wspólne zapalanie świec wieńca adwentowego z odpowiednią modlitwą w niedzielę, czytanie fragmentu Ewangelii o dzieciństwie Jezusa (Mt 1-2; Łk 1-2), wspólne pisanie listów do dzieci z ubogich rodzin lub seniorów, oraz przygotowanie szopki w domu. Papież Franciszek w liście apostolskim Admirabile signum (2019) podkreślił rolę szopki bożonarodzeniowej w katechezie rodzinnej.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.