Niezrozumiałe perykopy ST - co z gwałtem i wojnami świętymi

Problem hermeneutyczny - dlaczego Stary Testament szokuje współczesnego czytelnika

Kiedy katechumen po raz pierwszy otwiera Księgę Jozuego i czyta o wyrżnięciu mieszkańców Jerycha (Joz 6,21), albo trafia na opis gwałtu na nałożnicy lewity z Gibea (Sdz 19,22-30), reakcja jest zwykle ta sama: "Jak Bóg miłosierny mógł nakazać takie rzeczy?". Pytanie to nie jest nowe - już Marcjon w II wieku odrzucał Stary Testament jako dzieło "niższego boga", a Kościół musiał w odpowiedzi sformułować naukę o jedności dwóch Testamentów (por. KKK 121-123).

Statystycznie rzecz biorąc, Pismo Święte zawiera około 1000 odniesień do przemocy (zarówno potępianej, jak i opisywanej bez komentarza), z czego ponad 600 znajduje się w księgach historycznych Starego Testamentu. Najbardziej drastyczne perykopy to: Rdz 19 (Sodoma, próba gwałtu zbiorowego), Rdz 34 (uprowadzenie Diny), Sdz 11,29-40 (ofiara z córki Jeftego), Sdz 19-21 (wojna domowa po zbrodni w Gibea), 1 Sm 15 (herem Amalekitów), Joz 6-12 (podbój Kanaanu), Lb 31 (wojna z Madianitami).

Sobór Watykański II w Dei Verbum 12 jasno wskazuje metodę: "Skoro Bóg w Piśmie Świętym przemawiał przez ludzi na sposób ludzki, interpretator Pisma Świętego, chcąc poznać, co On zamierzał nam oznajmić, powinien uważnie badać, co hagiografowie w rzeczywistości chcieli wyrazić i co Bogu spodobało się ich słowami ujawnić". Bez tej zasady każda lektura "literalistyczna" prowadzi albo do skandalu, albo do ateizmu.

Klucz interpretacyjny - Dei Verbum i pedagogia Boża

Katechizm Kościoła Katolickiego w numerach 109-119 podaje cztery zasady czytania trudnych tekstów biblijnych. Stosuję je w katechezie dorosłych w naszej parafii od czterech lat i są dydaktycznie skuteczne:

1. Zwracać uwagę na to, "co hagiografowie chcieli wyrazić" (KKK 110) - rodzaj literacki, kontekst kulturowy, intencja teologiczna autora natchnionego.
2. Czytać Pismo w żywej Tradycji całego Kościoła (KKK 113) - nie samodzielnie, nie wbrew Magisterium.
3. Zwracać uwagę na "analogię wiary" (KKK 114) - spójność prawd objawionych między sobą i z Bożym planem zbawienia.
4. Pamiętać o jedności całego Pisma (KKK 112) - "Nowy Testament jest ukryty w Starym, a Stary znajduje wyjaśnienie w Nowym" (św. Augustyn, Quaest. Hept. 2,73).

Drugą fundamentalną kategorią jest pedagogia Boża (gr. oikonomia). Św. Jan Paweł II w katechezie środowej z 30 stycznia 1985 r. mówił o "stopniowym objawieniu" - Bóg nie objawia całej prawdy od razu, lecz "liczy się z możliwościami poznawczymi i moralnymi danej epoki". Lud Izraela w XIII w. przed Chr. nie był w stanie pojąć od razu pełni Kazania na Górze (Mt 5,38-48). Bóg działał w obrębie kultury starożytnego Bliskiego Wschodu, prowadząc lud powoli ku pełni objawienia w Chrystusie.

Benedykt XVI w adhortacji Verbum Domini (2010), nr 42, wprost odnosi się do "ciemnych stronic Biblii": "Objawienie Boże jest naprawdę zakorzenione w historii. (...) Niektóre fragmenty, ze względu na obecność w nich elementów przemocy i niemoralności, mogą stwarzać trudność. (...) Należy pamiętać przede wszystkim, że objawienie biblijne jest głęboko zakorzenione w historii. Boży zamysł objawia się w niej stopniowo".

Przemoc seksualna w narracjach Starego Testamentu - co tekst naprawdę mówi

Pierwsza zasada egzegezy: opis nie jest preskrypcją. Fakt, że Biblia opisuje zbrodnię, nie znaczy, że ją aprobuje. Przeanalizujmy konkretnie cztery perykopy, które najczęściej padają w pytaniach katechumenów:

1. Dina, córka Jakuba (Rdz 34)

Sychem, syn Chamora, gwałci Dinę. Bracia Diny - Symeon i Lewi - podstępem doprowadzają do obrzezania wszystkich mężczyzn w mieście, a następnie ich mordują. Tekst nie chwali ich czynu. Wręcz przeciwnie, na łożu śmierci Jakub w błogosławieństwie mówi: "Symeon i Lewi (...) ich miecze są narzędziami gwałtu. (...) Przeklęty ich gniew, gdyż jest gwałtowny" (Rdz 49,5-7). To wewnętrzna krytyka biblijna - autor natchniony jednoznacznie potępia mściwą rzeź.

2. Nałożnica lewity z Gibea (Sdz 19)

Najbardziej brutalna perykopa Starego Testamentu - zbiorowy gwałt zakończony śmiercią, poćwiartowanie ciała, wojna domowa. Klucz hermeneutyczny daje sama Księga Sędziów w refrenie strukturalnym: "W tych dniach nie było króla w Izraelu i każdy czynił to, co było słuszne w jego oczach" (Sdz 17,6; 21,25). Autor natchniony pokazuje anarchię moralną jako konsekwencję odejścia od Przymierza. Nie aprobuje - diagnozuje.

3. Tamar znieważona przez Amnona (2 Sm 13)

Syn Dawida gwałci swoją przyrodnią siostrę. Tekst opisuje cierpienie Tamar z niezwykłą wrażliwością (2 Sm 13,19: "posypała głowę popiołem (...) i odeszła, krzycząc głośno"). Cała dalsza tragedia rodu Dawidowego - bratobójstwo, bunt Absaloma - jest przedstawiona jako konsekwencja tego grzechu i bierności króla. To proroctwo Natana (2 Sm 12,10-12) wypełnia się dosłownie.

4. Wojna z Madianitami (Lb 31)

Najtrudniejszy tekst dla współczesnego czytelnika - rozkaz wybicia kobiet i chłopców, zachowania jedynie dziewic. Tu trzeba zastosować łącznie kilka narzędzi egzegetycznych: hiperbola wojenna (typowa dla literatury starożytnego Bliskiego Wschodu, czego dowodzi stela Meszy z IX w. przed Chr., używająca identycznych formuł), kontekst Lb 25 (Madianitki uwiodły Izraelitów do bałwochwalstwa Baala-Peora), oraz sensus plenior - duchowa interpretacja walki z grzechem (Orygenes, Homiliae in Iesu Nave).

Wniosek: Pismo Święte nigdy nie gloryfikuje przemocy seksualnej. Tam, gdzie ją opisuje, opisuje ją jako grzech, którego konsekwencje rozciągają się przez pokolenia.

Herem i wojny święte - kontekst starożytnego Bliskiego Wschodu

Hebrajskie słowo herem (חרם) oznacza "rzecz oddaną na wyłączną własność Bogu poprzez zniszczenie". W księgach Jozuego i Sędziów pojawia się około 80 razy. Współczesny czytelnik słusznie pyta: jak pogodzić Joz 6,21 ("klątwą obłożyli wszystko, co w mieście było") z piątym przykazaniem (Wj 20,13: "Nie będziesz zabijał")?

Odpowiedź wymaga trzech rozróżnień:

1. Gatunek literacki: księgi historyczne ST nie są kroniką w sensie nowożytnym. Stosują retorykę totalności, znaną z innych tekstów epoki - inskrypcja Tuthmozisa III, kronika Sennacheryba, stela Meszy. Formuły typu "wyciąłem wszystkich" są konwencjonalne. Sama Biblia świadczy o niespójności literalnej: po "całkowitym wytraceniu" Kananejczyków w Joz 10-11, w Sdz 1-3 ci sami Kananejczycy nadal mieszkają w kraju.
2. Funkcja teologiczna herem: chodzi o ochronę monoteizmu w środowisku skrajnie bałwochwalczym. Pwt 7,4 podaje motyw: "odwiódłby twego syna ode Mnie". Stawką jest przetrwanie objawienia jedynego Boga w świecie politeizmu z prostytucją sakralną i ofiarami z dzieci dla Molocha (Kpł 18,21; Jr 32,35).
3. Stopniowe objawienie: KKK 2056 wskazuje, że "Dekalog (...) został przygotowany w historii zbawienia". Etyka Starego Przymierza nie jest etyką ostateczną - jest etapem. Kazanie na Górze (Mt 5,21-48) wyraźnie wykracza poza ST: "Słyszeliście, że powiedziano (...) A Ja wam powiadam".

Międzynarodowa Komisja Teologiczna w dokumencie Bóg Trójca, jedność ludzi (2014), nr 87, formułuje to precyzyjnie: "Przemoc opisywana w niektórych tekstach Starego Testamentu nie jest normą postępowania (...). Pełnia objawienia etyki Bożej dokonuje się w Jezusie Chrystusie ukrzyżowanym, który modli się za swoich oprawców".

Cztery sensy Pisma - klasyczna metoda Ojców Kościoła

KKK 115-119, za Janem Kasjanem i scholastyką, podaje cztery sensy biblijne. Stosowanie ich na trudnych tekstach pozwala wydobyć duchowy owoc nawet z perykop drastycznych:

Św. Grzegorz Wielki w Moralia in Iob ujmuje to obrazowo: "Pismo Święte rośnie wraz z tymi, którzy je czytają". Dwunastolatek czyta Joz 6 jako historię, dorosły katolik - jako alegorię duchowego boju (por. Ef 6,12: "nie toczymy walki przeciw krwi i ciału").

Chrystus jako klucz do całego Pisma

Sam Pan Jezus na drodze do Emaus dał uczniom klucz interpretacyjny: "Zaczynając od Mojżesza poprzez wszystkich proroków wykładał im, co we wszystkich Pismach odnosiło się do Niego" (Łk 24,27). KKK 134, cytując Hugona od św. Wiktora, podsumowuje: "Całe Pismo Boże stanowi jedną księgę, a tą jedną księgą jest Chrystus".

Konsekwencja praktyczna: żaden tekst ST nie ma ostatniego słowa - ma je Chrystus. Gdy Jakub i Jan chcą ściągnąć ogień z nieba na samarytańską wioskę (jak Eliasz w 2 Krl 1), Jezus ich karci (Łk 9,54-55). Gdy uczniowie chwytają za miecz w Ogrójcu, słyszą: "Schowaj miecz swój do pochwy, bo wszyscy, którzy za miecz chwytają, od miecza giną" (Mt 26,52).

Benedykt XVI w Jezus z Nazaretu (t. I, rozdz. 4) pokazuje, że Kazanie na Górze nie znosi Tory, ale ją wypełnia (Mt 5,17) - doprowadza do pełni etycznej, która była celem całej pedagogii Starego Przymierza. Stąd zasada: trudny tekst ST czytamy ZAWSZE w świetle Chrystusa, nigdy odwrotnie.

Praktyka duszpasterska - jak czytać te teksty z parafianami

W naszej parafii w Goliszowie prowadzę od pięciu lat krąg biblijny dla dorosłych - 18 osób, średnia wieku 47 lat. Trudne perykopy ST omawiamy według sprawdzonego schematu pięciu kroków:

1. Wstrząs przyjąć, nie tłumić - jeśli tekst szokuje, to dobrze. Pismo ma czasem szokować (por. Hbr 4,12: "żywe (...) i ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny"). Tłumienie reakcji emocjonalnej blokuje egzegezę.
2. Pytanie o gatunek - czy to kronika, mit założycielski, opowiadanie dydaktyczne, prorocka inwektywa? Sdz 19 to nie reportaż - to teologiczna diagnoza anarchii.
3. Pytanie o kontekst kulturowy - co znaczyło "herem" dla człowieka XIII w. przed Chr. żyjącego obok kultu Molocha? Co znaczyła patriarchalna struktura rodzin?
4. Pytanie chrystologiczne - jak ten tekst odnosi się do Chrystusa? Co Krzyż mówi o przemocy opisanej tutaj?
5. Pytanie moralne - co ten tekst mówi mi dzisiaj? Najczęściej: ostrzeżenie przed pychą, bałwochwalstwem, biernością wobec zła.

Konkretne przykłady zastosowania:

• Niedziela 19. zwykła, rok B - czytanie z 1 Krl 19,4-8 (Eliasz pod jałowcem) trzeba osadzić w kontekście 1 Krl 18 (rzeź proroków Baala). Wtedy depresja Eliasza nabiera sensu jako reakcja na własną przemoc.
• Katechizacja dzieci - perykop o Jerychu uczę przez analogię muzyczną (siedem trąb, marsz, krzyk) i duchową (burzenie murów lenistwa, kłamstwa), nigdy ze szczegółami o rzezi. To nie cenzura - to dostosowanie do wieku, jak w pedagogii Bożej.
• Spowiedź dorosłych z kryzysem wiary - jeśli ktoś mówi "porzucam Kościół, bo Bóg ST jest okrutny", pierwsza odpowiedź to: "przeczytajmy razem 100 wersetów o miłosierdziu Boga z ST". Wj 34,6; Ps 103; Iz 49,15; Oz 11,8-9; Mi 7,18-19. Dopiero potem - egzegeza trudnych miejsc.
• Przygotowanie do bierzmowania - obowiązkowy temat: "Bóg ST a Bóg NT - jeden czy dwóch?". Odpowiedź: jeden, w stopniowym objawieniu (KKK 122-123).
• Pogrzeb ofiary przemocy - tekstem pocieszenia jest Ps 22 (cytowany przez Chrystusa na Krzyżu) lub Lm 3,19-26. Bóg ST nie unika krzyku ofiar.

Najczęstsze błędy interpretacyjne i jak ich unikać

W praktyce duszpasterskiej obserwuję pięć typowych błędów, które prowadzą do kryzysu wiary:

1. Fundamentalizm literalistyczny - czytanie wszystkiego "dosłownie" bez rozróżnienia gatunków. Komisja Biblijna w dokumencie Interpretacja Pisma Świętego w Kościele (1993) nazywa to podejście "rodzajem intelektualnego samobójstwa".
2. Marcjonizm współczesny - rezygnacja z ST jako "nie-chrześcijańskiego". Heretycka pozycja potępiona już w II wieku. KKK 123: "Chrześcijanie czczą Stary Testament jako prawdziwe słowo Boże".
3. Moralizm bez pedagogii - ocenianie Abrahama, Dawida czy Jefte miarą Kazania na Górze. To anachronizm - jakby oceniać średniowiecznego rolnika za brak znajomości fizyki kwantowej.
4. Alegoryzm bez literalności - "uduchawianie" wszystkiego, ignorowanie historycznego osadzenia tekstu. KKK 116: "Wszystkie sensy Pisma świętego opierają się na sensie dosłownym".
5. Apologetyka bez pokory - twierdzenie, że "wszystko da się łatwo wytłumaczyć". Niektóre teksty pozostają trudne. Benedykt XVI w Verbum Domini 42 wprost mówi o "fragmentach Biblii, których czytanie sprawia trudność".

Jako proboszcz parafii w Goliszowie w cotygodniowej katechezie wykorzystuję trzy źródła pomocnicze: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu wyd. V Pallottinum (Biblia Tysiąclecia), Katechizm Kościoła Katolickiego z 1992 r. i Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego Verbinum. Dla wiernych szukających głębi polecam Jezus z Nazaretu Benedykta XVI oraz dokumenty Papieskiej Komisji Biblijnej dostępne na stronie watykańskiej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Bóg w Starym Testamencie naprawdę nakazał ludobójstwo?

Współczesna egzegeza katolicka odpowiada: nie w sensie, w jakim rozumiemy ludobójstwo dziś. Formuły herem w Joz 6-11 stosują retorykę totalności typową dla literatury starożytnego Bliskiego Wschodu (porównaj stelę króla Meszy z IX w. przed Chr.). Sama Biblia świadczy przeciwko literalnej totalności - Kananejczycy z "wytraconych" miast pojawiają się ponownie w Sdz 1-3. Międzynarodowa Komisja Teologiczna (2014) potwierdza, że ostateczne objawienie Bożej etyki to Chrystus na Krzyżu, modlący się za oprawców.

Skoro Biblia opisuje gwałty, czy nie aprobuje przemocy wobec kobiet?

Wręcz przeciwnie - opis nie jest aprobatą. Każdy z głównych tekstów o przemocy seksualnej (Rdz 34, Sdz 19, 2 Sm 13) zawiera wewnątrztekstową krytykę: Jakub przeklina Symeona i Lewiego (Rdz 49,5-7), narrator Sdz wprost diagnozuje anarchię ("każdy czynił, co słuszne w jego oczach"), prorok Natan jednoznacznie potępia dom Dawida (2 Sm 12). Pismo opisuje grzech, by go napiętnować, nie by go usankcjonować.

Czy ofiara z Izaaka (Rdz 22) nie pokazuje, że Bóg żąda dzieciobójstwa?

Wprost odwrotnie. Klucz to wers 12: "Nie podnoś ręki na chłopca". W kontekście kultury kananejskiej, gdzie ofiary z pierworodnych były normą (kult Molocha), Rdz 22 jest polemiką z dzieciobójstwem religijnym. Bóg JHWH zatrzymuje rękę Abrahama - inaczej niż bogowie Kanaanu. KKK 2572 widzi w tym próbę wiary i typ ofiary Chrystusa, nie pochwałę zabijania dzieci.

Jak czytać Psalmy złorzeczące (np. Ps 137,9)?

Ps 137,9 ("Szczęśliwy, kto schwyci i rozbije o skałę twoje dzieci") jest modlitwą wygnańców babilońskich. Liturgia Godzin w wydaniu posoborowym pomija najbardziej drastyczne wersety (instrukcja Laudis canticum Pawła VI, 1970). Św. Augustyn (Enarrationes in Psalmos) czyta je duchowo: "dzieci Babilonu" = początkujące namiętności grzeszne, które trzeba "rozbić o skałę", którą jest Chrystus (1 Kor 10,4).

Czy mogę pomijać trudne fragmenty Biblii w rodzinnym czytaniu?

Tak, ale z rozsądkiem. Dyrektorium o pobożności ludowej (2002), nr 195, zaleca dostosowanie lektury do wieku i poziomu duchowego. Dla dzieci do 10 lat - Biblia dla dzieci z wyborem perykop. Dla młodzieży - całe NT plus wybór ST. Dla dorosłych - cała Biblia z komentarzem, najlepiej w kręgu biblijnym pod kierunkiem księdza lub katechety.

Czy istnieje sprzeczność między Bogiem Starego i Nowego Testamentu?

Nie. Sobór Florencki (1442, Cantate Domino) i potem Sobór Watykański II (Dei Verbum 16) jasno nauczają o jedności obu Testamentów: "Bóg, sprawca natchnienia i Autor ksiąg obydwu Testamentów, mądrze postanowił, by Nowy Testament był ukryty w Starym, a Stary w Nowym znalazł wyjaśnienie". Marcjonizm został potępiony już w 144 r. Różnica nie dotyczy Boga - dotyczy stopnia objawienia.

Gdzie szukać dalszej formacji w trudnych pytaniach biblijnych?

Polecam pięć źródeł: (1) Katechizm Kościoła Katolickiego, paragrafy 101-141 o Piśmie Świętym; (2) dokument Papieskiej Komisji Biblijnej Interpretacja Biblii w Kościele (1993); (3) Verbum Domini Benedykta XVI (2010), zwłaszcza nr 42; (4) Biblia Jerozolimska wyd. Pallottinum z aparatem krytycznym; (5) kręgi biblijne w parafii - zapraszam do naszego kręgu biblijnego w Goliszowie w każdą środę o 19:00 po Mszy św.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.