Marianie – zakon Stanisława Papczyńskiego

Zgromadzenie Księży Marianów – tożsamość i charyzmat

Zgromadzenie Księży Marianów Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny (łac. Congregatio Clericorum Marianorum ab Immaculata Conceptione Beatissimae Virginis Mariae, skrót MIC) to pierwsze męskie zgromadzenie zakonne założone przez Polaka. Powstało w 1673 roku w Puszczy Korabiewskiej (dziś Puszcza Mariańska, woj. mazowieckie) z inicjatywy św. Stanisława od Jezusa i Maryi Papczyńskiego (1631-1701). Aktualnie liczy około 500 zakonników pracujących w 19 krajach, z generalatem w Rzymie przy via Corsica 1.

Trzy główne cele apostolskie zgromadzenia, wpisane w jego konstytucje zatwierdzone przez Stolicę Apostolską, to: szerzenie kultu Niepokalanego Poczęcia NMP, modlitwa za zmarłych (szczególnie poległych na wojnach i ofiar epidemii) oraz wspomaganie proboszczów w pracy duszpasterskiej, zwłaszcza wśród ubogich i opuszczonych. Te cele, sformułowane jeszcze przez Założyciela w XVII wieku, pozostają aktualne mimo upływu 350 lat – co potwierdza dekret Kongregacji Instytutów Życia Konsekrowanego z 2 stycznia 1910 roku.

W Polsce marianie posiadają około 30 domów zakonnych skupionych w Prowincji Opatrzności Bożej. Najważniejsze ośrodki to Licheń Stary (sanktuarium NMP Bolesnej Królowej Polski – jedno z największych w Europie, z bazyliką na 17 tys. wiernych), Stoczek Klasztorny (sanktuarium NMP Matki Pokoju, gdzie więziono kard. Stefana Wyszyńskiego w latach 1953-1954), Góra Kalwaria (dawne Nowa Jerozolima Papczyńskiego), Warszawa (klasztor przy ul. Św. Bonifacego), Skórzec, Sulejówek, Ełk i Grzybowo. Polskie domy formacyjne mieszczą się w Lublinie (nowicjat) i Lublinie-Sławinku (seminarium).

Św. Stanisław Papczyński – życie i droga do założenia zgromadzenia

Jan Papczyński urodził się 18 maja 1631 roku w Podegrodziu koło Starego Sącza, w rodzinie kowala Tomasza Papki i Zofii z Tacikowskich. Był ósmym dzieckiem. Wczesne lata naznaczone były słabym zdrowiem i trudnościami z nauką – sam wspominał w autobiograficznych Apologia pro egressu, że uczył się czytać do 12. roku życia. Studiował kolejno u jezuitów w Jarosławiu, w Lwowie i w Rawie Mazowieckiej, gdzie w 1654 roku wstąpił do pijarów, przyjmując imię zakonne Stanisław od Jezusa i Maryi.

Święcenia kapłańskie przyjął 12 marca 1661 roku w Brzozowie z rąk biskupa przemyskiego Stanisława Sarnowskiego. Jako pijar zasłynął jako kaznodzieja królewski Jana Kazimierza i Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz spowiednik nuncjusza apostolskiego Antonio Pignatelliego (późniejszego papieża Innocentego XII). Napisał wówczas swoje sztandarowe dzieło retoryczne Prodromus Reginae Artium (1664) – podręcznik wymowy dla młodzieży szlacheckiej.

Konflikt z wewnętrznymi reformami pijarów (Papczyński opowiadał się za pierwotną surowością) doprowadził do jego dyspensy od ślubów w 1670 roku. 11 grudnia 1670 roku w kościele warszawskim oo. pijarów na Długiej złożył tzw. oblatio – akt oddania się Niepokalanej z postanowieniem założenia nowego instytutu poświęconego Jej Niepokalanemu Poczęciu (dogmat ten został ogłoszony dopiero 184 lata później, 8 grudnia 1854 r. bullą Ineffabilis Deus Piusa IX – tym donioślejsza okazuje się intuicja Papczyńskiego). W 1673 roku biskup Stanisław Święcicki erygował pierwszy klasztor w Puszczy Korabiewskiej.

Papczyński zmarł 17 września 1701 roku w Górze Kalwarii, mając 70 lat. Został beatyfikowany 16 września 2007 roku w Licheniu przez kard. Tarcisio Bertone (delegata papieskiego Benedykta XVI) – ceremonia zgromadziła około 80 tys. wiernych. Kanonizacji dokonał papież Franciszek 5 czerwca 2016 roku na placu św. Piotra w Rzymie, podczas Jubileuszu Miłosierdzia. Wspomnienie liturgiczne obchodzone jest 18 maja (w archidiecezji warszawskiej i u marianów – jako uroczystość).

Reguła Dziesięciu Cnót i duchowość mariańska

Pierwotną regułą zgromadzenia była Norma vitae napisana przez Papczyńskiego w 1687 roku – krótki dokument oparty na regule franciszkańskiej z wyraźnymi rysami pijarskimi. W 1701 roku, na kilka miesięcy przed śmiercią, Założyciel uzyskał uroczyste śluby zakonne dla swoich uczniów na podstawie reguły zaczerpniętej z Vita B. Mariae Virginis bł. Jana Marii Vianneya – tzw. Regula decem beneplacitorum (Reguła Dziesięciu Cnót NMP).

Dziesięć cnót maryjnych, które mariański zakonnik ma naśladować w swoim życiu, to:

• Czystość najczystsza – purissima
• Roztropność najmędrsza – prudentissima
• Pokora najgłębsza – humillima
• Wiara najsilniejsza – fidelissima
• Pobożność najgorliwsza – devotissima
• Posłuszeństwo najochotniejsze – obedientissima
• Ubóstwo najściślejsze – paupertissima
• Cierpliwość najwytrwalsza – patientissima
• Miłosierdzie najobfitsze – misericordissima
• Boleść najczulsza – dolorosissima

Duchowość mariańska splata trzy nurty teologiczne: maryjny (dogmat o Niepokalanym Poczęciu, por. KKK 490-493: „Maryja wsparta łaską Bożą pozostała wolna od wszelkiego grzechu osobistego przez całe swoje życie”), chrystocentryczny (medytacja Męki Pańskiej – Papczyński był wielkim propagatorem nabożeństwa Drogi Krzyżowej, które wprowadził w Nowej Jerozolimie) oraz eschatologiczny (modlitwa za zmarłych w czyśćcu, por. KKK 1030-1032: „Ci, którzy umierają w łasce i przyjaźni z Bogiem, ale nie są jeszcze całkowicie oczyszczeni… dostępują po śmierci oczyszczenia”).

Papież Franciszek w homilii kanonizacyjnej 5 czerwca 2016 roku przypomniał słowa Papczyńskiego z jego Templum Dei Mysticum: „Człowiek jest świątynią Boga – świątynia musi być czysta, ozdobna i pełna światła”. Trzy te przymioty wyznaczają drogę formacji mariańskiej w nowicjacie (12 miesięcy) i juniorackim okresie ślubów czasowych (5 lat) przed profesją wieczystą.

Bł. Jerzy Matulewicz i odnowa zgromadzenia 1909

Do końca XIX wieku zgromadzenie funkcjonowało jako klasztorne, kontemplacyjno-apostolskie, z białym habitem i charakterystycznymi szkaplerzami. Represje carskie po powstaniu styczniowym (1863-1864) doprowadziły do tzw. kasaty marianów: w 1864 roku skasowano wszystkie klasztory w Królestwie Kongresowym, w 1908 roku żył już tylko ostatni mariański zakonnik – 70-letni o. Wincenty Sękowski w klasztorze w Mariampolu (Litwa).

Ratunek przyszedł od ks. Jerzego Matulewicza-Matulaitisa (Jurgis Matulaitis, 1871-1927), profesora Akademii Duchownej w Petersburgu. 29 sierpnia 1909 roku w Warszawie złożył on potajemnie śluby zakonne na ręce o. Sękowskiego i zreformował zgromadzenie zgodnie z nowymi konstytucjami zatwierdzonymi przez Piusa X dekretem z 28 listopada 1910 roku. Reforma obejmowała:

1. Rezygnację z białego habitu na rzecz zwykłej sutanny (konspiracja przed władzami carskimi)
2. Otwarcie zgromadzenia na pracę apostolską poza klasztorami (parafie, szkoły, misje)
3. Międzynarodowy charakter (od 1913 placówki w USA, od 1924 w Argentynie)
4. Zaadaptowanie konstytucji do nowych warunków życia Kościoła

Matulewicz w latach 1918-1925 był biskupem wileńskim, zarządzającym diecezją obejmującą wówczas Polaków, Litwinów, Białorusinów i Żydów. Jego dewiza biskupia „Vince malum in bono” („Zło dobrem zwyciężaj”, por. Rz 12,21) stała się credo całej formacji mariańskiej XX wieku. Beatyfikowany 28 czerwca 1987 roku przez św. Jana Pawła II, jest dziś czczony jako współzałożyciel-odnowiciel zgromadzenia. Wspomnienie liturgiczne – 27 stycznia.

Sanktuarium licheńskie – serce mariańskiej obecności w Polsce

Sanktuarium Matki Bożej Licheńskiej w Licheniu Starym koło Konina to największe sanktuarium maryjne w Polsce i jedno z największych w Europie. Marianie przejęli kult licheński w 1949 roku, gdy bp Karol Mieczysław Radoński powierzył im parafię. Obraz Matki Bożej Bolesnej Królowej Polski (37×27 cm, malowany na sośnie w XVIII wieku) został ukoronowany koronami papieskimi 15 sierpnia 1967 roku przez kard. Stefana Wyszyńskiego i bp. Karola Wojtyłę – przyszłego św. Jana Pawła II.

Bazylika Matki Bożej Licheńskiej, konsekrowana 12 czerwca 2004 roku przez kard. Józefa Glempa, to obiekt o imponujących parametrach:

W kompleksie znajdują się także: Golgota Licheńska (sztuczna góra z 1971 r., wys. 25 m), Stacje Drogi Krzyżowej, Świątynia Trójcy Świętej, Dom Pielgrzyma oraz Muzeum Jana Pawła II z relikwiarzem zawierającym kropelkę krwi papieża-Polaka. Sanktuarium licheńskie odwiedził św. Jan Paweł II 7 czerwca 1999 roku podczas VII pielgrzymki do Ojczyzny.

Apostolat Miłosierdzia – marianie i orędzie s. Faustyny

Choć Zgromadzenie Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia (do którego należała św. Faustyna Kowalska) nie jest formalnie związane z marianami, to właśnie ks. Józef Jarzębowski MIC (1897-1964) odegrał kluczową rolę w propagowaniu kultu Miłosierdzia Bożego na Zachodzie. W 1941 roku, uciekając przed Gestapo z Polski przez Litwę, Szwecję, ZSRR i Japonię do USA, wywiózł rękopiśmienne kopie Dzienniczka s. Faustyny – to dzięki niemu pierwsze tłumaczenia dotarły do Stanów Zjednoczonych jeszcze przed wojną.

Marianie prowadzą dziś National Shrine of The Divine Mercy w Stockbridge (Massachusetts, USA) – amerykańskie centrum kultu Miłosierdzia Bożego, odwiedzane przez ok. 250 tys. pielgrzymów rocznie. Wydawnictwo Marian Press wydało ponad 5 milionów egzemplarzy Dzienniczka w języku angielskim. W Polsce mariański apostolat miłosierdzia rozwijany jest m.in. w Skórcu (diec. siedlecka) i w Stoczku Klasztornym.

Encyklika św. Jana Pawła II Dives in Misericordia z 30 listopada 1980 roku stanowi teologiczne uzasadnienie tego apostolatu: „Miłosierdzie jest nieodzownym wymiarem miłości, jest jakby drugim jej imieniem” (DiM 7). Łączy się to z wezwaniem Pawła VI w Marialis Cultus (1974) do takiego kultu Maryi, który „ma swój fundament w odwiecznym planie Boga” (MC 25).

Marianie w świecie – struktura i działalność międzynarodowa

Zgromadzenie zorganizowane jest w 6 prowincji i 2 wikariaty:

• Prowincja Polska Opatrzności Bożej – siedziba Warszawa, ok. 250 zakonników
• Prowincja Litewska św. Jerzego – Mariampol, ok. 50 zakonników
• Prowincja Amerykańska Matki Miłosierdzia – Stockbridge MA, ok. 70 zakonników
• Prowincja Brazylijska – Kurytyba, polonijne duszpasterstwo w Paranie
• Prowincja Argentyńska – Buenos Aires
• Prowincja Niemiecka – Monachium
• Wikariat Czeski – Brno
• Wikariat Słowacki – Hrušov

Placówki misyjne znajdują się m.in. w Kazachstanie (Ozyornoje – polonijne duszpasterstwo zesłańców), Rwandzie i Kamerunie (od 1985 r.), na Filipinach (od 1995 r.), w Wielkiej Brytanii, Australii, Portugalii, Ukrainie i Białorusi. Generał zgromadzenia (przełożony generalny) wybierany jest co 6 lat na Kapitule Generalnej – obecnym (kadencja 2023-2029) jest o. Andrzej Pakuła MIC.

Wśród współczesnych dzieł wydawniczych marianów wymienić należy: Wydawnictwo Księży Marianów PROMIC (Warszawa, ok. 150 nowych tytułów rocznie), Marian Press (Stockbridge), kwartalnik Immaculata oraz wydawnictwo Vox Domini. Marianie prowadzą również Wyższe Seminarium Duchowne w Lublinie (afiliowane do KUL) oraz uczestniczą w formacji świeckich poprzez Stowarzyszenie Pomocników Mariańskich (założone 1922 r. przez bł. Jerzego Matulewicza, dziś ok. 50 tys. członków w Polsce).

Mariańscy męczennicy XX wieku

Lata totalitaryzmów przyniosły zgromadzeniu liczne ofiary. Najbardziej znani marianie-męczennicy to:

• Bł. Antoni Leszczewicz MIC (1890-1943) – proboszcz w Rasnej (Białoruś), spalony żywcem przez Niemców 18 lutego 1943 r. wraz z wiernymi w obrządku pożegnalnej Mszy św. Beatyfikowany w grupie 108 polskich męczenników II wojny światowej 13 czerwca 1999 r. przez Jana Pawła II w Warszawie.
• Bł. Jerzy Kaszyra MIC (1904-1943) – współpracownik Leszczewicza, spalony tego samego dnia w Rosicy.
• O. Władysław Łysik MIC (1907-1940) – zamordowany w Katyniu (rozkaz NKWD z 5 marca 1940 r.).
• Ks. Władysław Mroczek MIC (1899-1976) – więziony przez NKWD na Łubiance, później przez UB, zmarł na skutek doznanych tortur.

Marianie a Sobór Watykański II i adaptacja posoborowa

Dekret Soboru Watykańskiego II Perfectae Caritatis z 28 października 1965 roku o przystosowanej odnowie życia zakonnego stał się dla marianów impulsem do aktualizacji konstytucji. Nowe konstytucje (zaaprobowane definitywnie przez Stolicę Apostolską 30 czerwca 1986 r.) wyraźnie odnoszą się do nauczania soborowej konstytucji Lumen Gentium, zwłaszcza rozdziału VIII o Najświętszej Maryi Pannie (LG 52-69) oraz rozdziału VI o zakonnikach (LG 43-47).

Kluczowy fragment Lumen Gentium 53 – „Maryja, Matka Chrystusa, Matka Kościoła” – stanowi teologiczną podstawę współczesnego rozumienia maryjnego charyzmatu marianów. Sobór wprowadził również istotne zmiany w sposobie sprawowania liturgii godzin (konstytucja Sacrosanctum Concilium, zwłaszcza nr 83-101), co marianie zaadaptowali zachowując tradycyjne Officium Parvum Immaculatae Conceptionis BVM, choć już nie jako obowiązkowe.

Współczesna formacja mariańska (od 2010 r. według nowej Ratio Formationis) obejmuje sześć etapów: postulat (1 rok), nowicjat (1 rok), juniorat ślubów czasowych (5 lat, w tym studia filozoficzno-teologiczne), profesja wieczysta, święcenia diakonatu i prezbiteratu. Wymaga to łącznie 8-9 lat formacji od wstąpienia do święceń kapłańskich.

Więcej o innych zakonach w Polsce można znaleźć w artykule o jezuitach oraz historii franciszkanów konwentualnych. Warto też zapoznać się z duchowością salezjańską w kontekście współczesnej działalności wychowawczej.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różnią się marianie od marystów?

Nazwy są podobne, ale zgromadzenia zupełnie różne. Marianie (MIC) to założone w 1673 r. w Polsce zgromadzenie św. Stanisława Papczyńskiego, poświęcone Niepokalanemu Poczęciu NMP. Maryści (SM, Société de Marie) to francuskie zgromadzenie założone w 1816 r. przez bł. Jana Klaudiusza Colina w Lyonie, działające głównie w edukacji i misjach Oceanii. Maryści noszą skrót SM, marianie – MIC.

Dlaczego marianie noszą biały habit?

Pierwotnie habit mariański był biały, na pamiątkę Niepokalanej. Reforma bł. Jerzego Matulewicza z 1909 r. wprowadziła czarną sutannę z motywów konspiracyjnych (represje carskie). Po Soborze Watykańskim II, dekretem Kapituły Generalnej z 1969 r., powrócono fakultatywnie do białego habitu – dziś noszą go marianie w sanktuariach (np. Licheń) i podczas wielkich uroczystości. Na co dzień marianie używają zwykle czarnej sutanny lub eleganckiego stroju klerykalnego (koszula z koloratką).

Czy istnieją siostry marianki?

Tak, są dwa pokrewne zgromadzenia żeńskie. Zgromadzenie Sióstr Ubogich Niepokalanego Poczęcia NMP (Marianki) założone w 1918 r. przez bł. Jerzego Matulewicza na Litwie, działające dziś w Polsce, na Litwie, w USA, Białorusi i Kazachstanie. Drugie to Zgromadzenie Służebnic Jezusa w Eucharystii (Eucharystki) założone w 1923 r. również przez Matulewicza, działające głównie na Litwie.

Jak zostać marianinem?

Kandydat musi być praktykującym katolikiem, wolnego stanu, w wieku 18-35 lat (możliwe dyspensy), z minimum maturą i dobrym stanem zdrowia. Procedura obejmuje: spotkania z mistrzem powołań (ok. 6-12 miesięcy rozeznawania), aplikację formalną z dokumentami (świadectwo chrztu, bierzmowania, opinia proboszcza i kierownika duchowego, świadectwo lekarskie), tygodniowe rekolekcje rozeznania, decyzję Rady Prowincjalnej, postulat (1 rok w Lublinie), nowicjat (1 rok). Kontakt: Referat Powołań, ul. Św. Bonifacego 9, Warszawa, lub strona powolania.marianie.pl.

Czym jest „Wieczne Wspominanie” u marianów?

„Wieczne Wspominanie” (łac. Memoria Perpetua) to specyficzna forma modlitwy wstawienniczej marianów za zmarłych – codzienne ofiarowanie Mszy św. wieczystych i modlitw za dusze osób, których krewni dokonali specjalnej ofiary na to dzieło. Wpis na listę Wiecznego Wspominania jest dożywotni i obejmuje również modlitwę za całe rodziny ofiarodawców. Praktyka ta wynika z trzeciego celu zgromadzenia – modlitwy za zmarłych – i jest realizowana m.in. przez Centrum Wiecznego Wspominania w Stockbridge oraz w Polsce w klasztorach mariańskich.

Jakie cuda przypisywane są wstawiennictwu św. Stanisława Papczyńskiego?

Do beatyfikacji uznano cudowne uzdrowienie Polki Barbary z hipoplazji lewej komory serca dziecka w łonie matki (Łomianki, 2001 r.) – dziewczynka urodziła się zdrowa wbrew jednoznacznej diagnozie lekarskiej. Do kanonizacji w 2016 r. uznano cudowne uzdrowienie Polki Karoliny Murawskiej z Ełku z poważnego krwiaka mózgu po wypadku samochodowym w 2007 r. Lekarze nie dawali jej szans, a po modlitwie rodziny i marianów przez wstawiennictwo bł. Stanisława nastąpiło pełne uzdrowienie potwierdzone medycznie.

Co to jest „Tota Tua” w duchowości mariańskiej?

„Totus Tuus” („Cały Twój”) to maryjna formuła konsekracji wywodząca się z Traktatu o prawdziwym nabożeństwie do NMP św. Ludwika Marii Grignion de Montforta (1673-1716). Przyjęta jako dewiza papieska przez św. Jana Pawła II, jest również istotnym elementem duchowości mariańskiej. Wyraża całkowite oddanie się Maryi jako Pośredniczce łask, w duchu KKK 969: „Macierzyństwo Maryi w ekonomii łaski trwa nieustannie… aż do wiekuistego dopełnienia się zbawienia wszystkich wybranych”.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.