Krzeptówki vs Tuchów – porównanie 2 sanktuariów w górach

Dwa sanktuaria, dwie góralskie tradycje maryjne

Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej na Krzeptówkach w Zakopanem (parafia erygowana 1992, dekret Jana Pawła II) i Sanktuarium Matki Bożej Tuchowskiej w Tuchowie pod Tarnowem (koronacja 1904, redemptoryści od 1893) to dwa najważniejsze maryjne ośrodki pielgrzymkowe południowej Polski leżące w terenie górskim lub podgórskim. Pierwsze – na wysokości 850 m n.p.m., u stóp Giewontu, drugie – 290 m n.p.m. nad rzeką Białą, w Pogórzu Ciężkowickim. Oba żywo odpowiadają na wskazanie Soboru Watykańskiego II z konstytucji Lumen Gentium (nr 66): „Maryja […] słusznie doznaje od Kościoła czci szczególnej”.

Porównanie obu miejsc nie jest przedsięwzięciem konkursowym – oba sanktuaria mają dekret biskupi, oba przyjmują rocznie setki tysięcy pielgrzymów, oba realizują ten sam cultus Beatae Mariae Virginis wymieniony w KKK 971. Różni je natomiast wiek tradycji (Tuchów – 350 lat kultu, Krzeptówki – około 35), forma pobożności (fatimska vs. ludowa galicyjska), opieka duszpasterska (księża diecezjalni vs. zakon redemptorystów) i krajobraz duchowy (Tatry vs. Pogórze).

Geneza kultu – objawienia portugalskie vs. obraz z XVII wieku

Krzeptówki swoją historię zawdzięczają wydarzeniu z 13 maja 1981 roku – zamachowi na życie Jana Pawła II na placu św. Piotra. Ks. Mirosław Drozdek SAC (pallotyn, kustosz pierwszego krzyża fatimskiego w Zakopanem od 1961 r.) złożył wówczas wotum: jeśli Papież przeżyje, powstanie sanktuarium dziękczynne Matce Bożej Fatimskiej. Kamień węgielny poświęcił sam Jan Paweł II 7 czerwca 1997 r. podczas wizyty w Zakopanem – tej samej, podczas której wygłosił słynne kazanie na Krokwi do młodzieży. Konsekracja świątyni odbyła się 6 czerwca 2001 r.

Tuchów odwołuje się do tradycji znacznie starszej. Cudowny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, w typie Hodegetrii (Przewodniczki), datowany na lata 50. XVI wieku, znajduje się w Tuchowie udokumentowanie od 1597 r., a pierwsze cuda eucharystyczne i uzdrowienia zapisano w księgach klasztornych benedyktynów tynieckich już w 1641 r. Koronacja koronami papieskimi Piusa X miała miejsce 2 października 1904 r. – akt ten umieszczał wówczas Tuchów wśród zaledwie kilkunastu polskich sanktuariów koronowanych. W 2004 r. abp Wiktor Skworc nadał świątyni tytuł bazyliki mniejszej (basilica minor).

Wymiar teologiczny obu objawień

Orędzie fatimskie (1917 r., trzy objawienia Łucji, Hiacynty i Franciszka) ma charakter eschatologiczno-pokutny. Trzy wezwania – modlitwa różańcowa, pokuta za grzeszników, nabożeństwo pięciu pierwszych sobót miesiąca – zostały włączone do pobożności powszechnej Kościoła przez Jana Pawła II encykliką Rosarium Virginis Mariae (2002 r., zwłaszcza nr 17 o tajemnicach światła). Tuchów natomiast reprezentuje typ pobożności obrazowej, ikonograficznej – zgodnie z nauką Soboru Nicejskiego II (787 r.) o czci obrazów (proskynesis, nie latreia), przypomnianą przez KKK 1159-1162.

Architektura i lokalizacja – 850 m n.p.m. vs. 290 m n.p.m.

Bazylika na Krzeptówkach (architekt: Stanisław Tylka, projekt 1991) to budowla regionalna, nawiązująca do stylu zakopiańskiego Witkiewicza. Powierzchnia użytkowa: ok. 1800 m², trzy nawy, dach kryty gontem modrzewiowym, wieża 49 m. Wnętrze zdobi 14 stacji Drogi Krzyżowej rzeźbionych w drewnie lipowym przez Antoniego Rząsę i jego uczniów. Ołtarz główny – replika kaplicy objawień z Cova da Iria; figura Matki Bożej Fatimskiej poświęcona przez Jana Pawła II 8 czerwca 1997 r.

Bazylika tuchowska to potężny obiekt późnobarokowy z lat 1683-1696, przebudowany w XVIII wieku, z fasadą zwieńczoną dwiema wieżami po 35 m wysokości. Główna nawa: 53 m długości, 21 m szerokości. Ołtarz główny z 1738 r. (warsztat Karola Brzostowskiego) mieści cudowny obraz – 110 x 85 cm, malowany temperą na desce lipowej. Wokół bazyliki – klasztor redemptorystów (od 1893 r.), Wyższe Seminarium Duchowne Redemptorystów (od 1903 r.) oraz Kalwaria Tuchowska z 14 stacjami rozmieszczonymi na zboczach Góry Klasztornej.

Dostępność komunikacyjna

• Krzeptówki: ul. Krzeptówki 14, Zakopane; 3 km od centrum, bus miejski TPN nr 14; parking dla 80 samochodów; dojazd autem od Krakowa – 110 km, ok. 2 h przez Zakopiankę (S7/E77).
• Tuchów: ul. Wysoka 1, Tuchów; 18 km od Tarnowa, stacja kolejowa Tuchów (linia 96 Tarnów-Leluchów), parking dla 200 samochodów; dojazd od Krakowa – 115 km, ok. 1 h 40 min przez A4 i drogę 977.

Rok liturgiczny i kalendarz odpustów

Sanktuaria działają w rytmie roku liturgicznego określonego przez Sacrosanctum Concilium (nr 102-111) i Ogólne Normy Roku Liturgicznego. Każde ma jednak własne centralne uroczystości.

Krzeptówki – kalendarz najważniejszych wydarzeń:

1. 13 maja – rocznica pierwszego objawienia w Fatimie, główny odpust z udziałem ok. 30 000 wiernych.
2. 13 dzień każdego miesiąca (V-X) – nabożeństwo fatimskie z procesją różańcową ze świecami, godz. 20:00 (od maja do października).
3. 13 października – rocznica „cudu słońca” w Fatimie, zakończenie sezonu nabożeństw fatimskich.
4. Pierwsze soboty miesiąca – nabożeństwo wynagradzające Niepokalanemu Sercu Maryi (zgodnie z prośbą z objawienia 10 grudnia 1925 r.).

Tuchów – kalendarz najważniejszych wydarzeń:

1. Wielki Odpust Tuchowski – 2 lipca (dawne święto Nawiedzenia NMP), nowenna od 24 czerwca; łącznie 9 dni, frekwencja roczna ok. 100 000 wiernych.
2. 2 października – rocznica koronacji obrazu (1904), uroczysta suma pontyfikalna.
3. Sobotnie nabożeństwo do MB Tuchowskiej – co tydzień, godz. 18:00, z modlitwą o uzdrowienie.
4. Misje parafialne i rekolekcje redemptorystowskie – regularnie organizowane przez ojców z klasztoru tuchowskiego.

Warunki uzyskania odpustu zupełnego w obu sanktuariach pozostają standardowe według Enchiridion Indulgentiarum (wydanie IV, 1999 r., nr 33): stan łaski uświęcającej, Komunia św., modlitwa w intencjach papieża, wykluczenie przywiązania do grzechu, nawiedzenie kościoła z odmówieniem Ojcze nasz i Wyznania wiary.

Duchowość pallotyńska vs. redemptorystowska

Krzeptówki pozostają pod opieką Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego (pallotyni, SAC), założonego przez św. Wincentego Pallottiego (1795-1850) – świętego, którego charyzmatem jest „apostolstwo wszystkich”. Duchowość pallotyńska kładzie nacisk na powszechne powołanie do świętości (zob. Lumen Gentium rozdz. V, nr 39-42) i współpracę świeckich z duchowieństwem. Konferencje wygłaszane na Krzeptówkach często wracają do tematu Bożego miłosierdzia w łączności z orędziem fatimskim.

Tuchów to dom Zgromadzenia Najświętszego Odkupiciela (redemptoryści, CSsR), założonego w 1732 r. przez św. Alfonsa Marii de Liguori (1696-1787), doktora Kościoła. Charyzmat redemptorystów to misje ludowe, kazania o rzeczach ostatecznych i duchowość maryjna oparta na traktacie św. Alfonsa Le glorie di Maria (1750). Tuchów jest siedzibą prowincji warszawskiej redemptorystów i jednym z dwóch w Polsce (obok Krakowa) ośrodków formacji zakonnej tego zgromadzenia.

Konsekwencje praktyczne dla pielgrzyma

Wybór sanktuarium może być dobierany do typu rekolekcji, których pielgrzym poszukuje. Krzeptówki – krótsze, intensywne czuwania nocne, akcent na różaniec i pokutę za grzechy świata. Tuchów – dłuższe rekolekcje zamknięte (3-5 dni, dom rekolekcyjny redemptorystów dysponuje ok. 80 miejscami), kazania misyjne, możliwość spowiedzi z głębokim kierownictwem duchowym.

Pielgrzymowanie – liczby i logistyka

Według danych Konferencji Episkopatu Polski (Raport o stanie pielgrzymek 2022) oba sanktuaria należą do pierwszej dwudziestki polskich miejsc pielgrzymkowych pod względem frekwencji rocznej.

Krzeptówki korzystają z infrastruktury turystycznej Zakopanego – ponad 25 000 miejsc noclegowych w pensjonatach i hotelach (dane GUS 2024). Tuchów dysponuje znacznie skromniejszą bazą – dom pielgrzyma „Pod Brzozami” (40 miejsc), dom rekolekcyjny redemptorystów (80 miejsc), prywatne kwatery (ok. 200 miejsc). Dla parafii organizujących pielgrzymkę autokarową (50 osób) – organizacja pielgrzymki parafialnej krok po kroku opisuje praktyczne aspekty rezerwacji.

Sztuka sakralna i wystrój wnętrz

Wnętrza obu bazylik reprezentują dwa skrajne style polskiej architektury sakralnej.

Krzeptówki – styl zakopiański (witkiewiczowski) w wersji sakralnej:

• Drewniana więźba dachowa odsłonięta od strony nawy (modrzew, dąb).
• Ołtarze boczne rzeźbione przez Władysława Trebuni-Tutkę (zm. 2018), Antoniego Rząsę i Stanisława Gąsienicę-Szostaka.
• Witraże projektu Józefa Furdyny przedstawiające tajemnice różańcowe (20 tajemnic – z dodanymi przez Jana Pawła II tajemnicami światła).
• Posadzka z kamienia pienińskiego, ławki dębowe.
• Krypta Jana Pawła II z relikwiami pierwszej klasy (krew Papieża) – ofiarowana w 2011 r. przez kard. Stanisława Dziwisza.

Tuchów – barok sarmacki:

• Polichromia sklepień z lat 1873-1878 (Walery Eljasz-Radzikowski) – sceny z życia Maryi.
• 16 ołtarzy bocznych – osiem w bazylice, osiem w przyległych kaplicach.
• Cudowny obraz w pięknej sukience srebrnej (wotywnej) z XVIII w., zmienianej w zależności od okresu liturgicznego.
• Organy 32-głosowe z 1928 r. (firma Rieger-Kloss z Krnova).
• Muzeum Misyjne Redemptorystów (od 1956 r., zbiory z misji w Argentynie, Brazylii, Boliwii).

Dla kogo które sanktuarium – profile pielgrzyma

Doświadczenie 15 lat duszpasterstwa pokazuje, że wybór miejsca pielgrzymki zależy od konkretnej intencji modlitewnej i etapu życia duchowego pielgrzyma. Oto pięć typowych profili:

1. Małżeństwa w kryzysie – polecam Tuchów. Dłuższe rekolekcje zamknięte (3 dni) prowadzone przez redemptorystów, z osobnymi konferencjami dla małżonków i wspólną Eucharystią, dają realny czas na rozmowę przed Bogiem. W parafii goliszowskiej zorganizowaliśmy taką pielgrzymkę w czerwcu 2023 r. dla 12 par.
2. Młodzież przygotowująca się do bierzmowania – Krzeptówki. Bliskość Krokwi (kazanie JP II z 1997 r.), Kalatówek (klasztor sióstr albertynek św. Brata Alberta) i Tatrzańskiego Parku Narodowego pozwala połączyć rekolekcje z elementem turystycznym. Format weekendowy (piątek-niedziela) sprawdza się przy 25-40 osobach.
3. Osoby chore i niepełnosprawne – Tuchów. Bazylika jest w pełni dostępna (rampa od strony plebanii), parking blisko wejścia, brak konieczności pokonywania stromych podjazdów. Krzeptówki, mimo udogodnień, leżą na zboczu – dojście od parkingu po schodach.
4. Pielgrzymi indywidualni szukający ciszy – Tuchów poza okresem odpustu (np. listopad-marzec). Klasztor redemptorystów przyjmuje gości na 1-7 dni z udziałem w liturgii godzin wspólnoty zakonnej (Jutrznia 6:30, Nieszpory 17:30).
5. Wspólnoty różańcowe i Żywy Różaniec – Krzeptówki, szczególnie nabożeństwa 13. dnia miesiąca z procesją różańcową ze świecami. To realizacja prośby fatimskiej w czystej formie.

Wymiar mariologiczny – jedna Maryja, dwie ikony

Z perspektywy teologicznej ważne jest podkreślenie, że oba sanktuaria czczą tę samą Osobę – Maryję, Matkę Bożą, choć pod różnymi tytułami. Jan Paweł II w encyklice Redemptoris Mater (1987 r., nr 28) przypomniał: „Kościół widzi w Bogarodzicy […] swój własny pierwowzór”. Konstytucja Lumen Gentium w rozdziale VIII (nr 52-69) sytuuje mariologię w eklezjologii – Maryja jako „Matka Kościoła” (tytuł nadany przez Pawła VI 21 listopada 1964 r.).

Magnificat Maryi (Łk 1,46-55) brzmi tak samo w Tuchowie jak na Krzeptówkach. Tak samo Ewangelia z Kany Galilejskiej (J 2,1-11) z poleceniem „Zróbcie wszystko, cokolwiek wam powie” (J 2,5) jest fundamentem każdej maryjnej pobożności katolickiej. KKK 967-970 jasno podkreśla, że pośrednictwo Maryi jest pochodne wobec jedynego pośrednictwa Chrystusa (1 Tm 2,5) – nie zastępuje go, lecz uczestniczy w nim.

Dla parafian goliszowskich wybór sanktuarium nie powinien być więc kwestią preferencji w stylu „moje vs. twoje”, lecz odpowiedzią na konkretną łaskę, której Bóg udziela w danym miejscu. Por. co odróżnia kult Boga od czci świętych – rozróżnienie latreia (uwielbienie należne Bogu), dulia (cześć dla świętych), hyperdulia (szczególna cześć dla Maryi).

Sanktuaria w polskim krajobrazie maryjnym

W Polsce funkcjonuje obecnie ok. 500 sanktuariów (dane KEP 2023), z czego 430 maryjnych. Pierwsza piątka pod względem frekwencji rocznej:

• Jasna Góra (Częstochowa) – ok. 4 mln pielgrzymów rocznie.
• Łagiewniki (Sanktuarium Bożego Miłosierdzia) – ok. 2 mln.
• Licheń Stary – ok. 1,5 mln.
• Kalwaria Zebrzydowska – ok. 1 mln.
• Niepokalanów – ok. 800 tys.

Krzeptówki (500 tys.) i Tuchów (400 tys.) plasują się tuż za tą czołówką – oba w pierwszej dwudziestce. Dla mieszkańców Małopolski, Podkarpacia i Śląska są ważnym celem pielgrzymek autokarowych jednodniowych (3-5 godzin podróży w jedną stronę).

Najczęściej zadawane pytania

Czy odpust zupełny można uzyskać tego samego dnia w obu sanktuariach?

Nie. Według KKK 1471 i Enchiridion Indulgentiarum odpust zupełny można uzyskać tylko raz dziennie (oprócz odpustu in articulo mortis). Można natomiast uzyskać odpust zupełny jednego dnia w jednym sanktuarium, a kolejnego dnia w drugim, jeśli spełnione są wszystkie pięć warunków: stan łaski uświęcającej, Komunia św., modlitwa w intencjach papieża (zwykle Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo), nawiedzenie kościoła i wykluczenie przywiązania do jakiegokolwiek grzechu, nawet powszedniego.

Które sanktuarium ma starszą tradycję maryjną?

Tuchów – kult cudownego obrazu udokumentowany jest od 1597 r., a uznane łaski od 1641 r. Krzeptówki funkcjonują jako sanktuarium od 1992 r., choć krzyż fatimski w tym miejscu stoi od 1961 r. (postawiony przez ks. Mirosława Drozdka SAC). Różnica wieku tradycji to ok. 350 lat na korzyść Tuchowa.

Czy można dojechać do obu sanktuariów w jednym dniu z Krakowa?

Teoretycznie tak, choć logistycznie nierozsądnie. Krakó – Tuchów to ok. 1 h 40 min (115 km), Tuchów – Krzeptówki to ok. 3 h (175 km przez Nowy Sącz i Zakopiankę), Krzeptówki – Kraków to 2 h (110 km). Łącznie 6 h 40 min jazdy plus minimum 4 h na modlitwę w obu miejscach = 11 h. Lepiej zaplanować dwudniową pielgrzymkę z noclegiem.

Czy w obu sanktuariach jest stała możliwość spowiedzi?

Tak. Krzeptówki – codziennie 7:00-12:00 i 15:00-19:00, 8 konfesjonałów; Tuchów – codziennie 6:30-12:00 i 15:00-18:30, 14 konfesjonałów, w święta i odpusty obsada przekraczająca 30 spowiedników. W obu miejscach dostępna jest spowiedź w języku polskim, angielskim, niemieckim i włoskim; w Tuchowie dodatkowo słowackim (bliskość granicy).

Co zrobić, gdy parafia organizuje pierwszą pielgrzymkę autokarową?

Zacząć od telefonu do biura sanktuarium z wyprzedzeniem 2-3 miesięcy. Krzeptówki: tel. 18 206 89 50, biuro pielgrzymek. Tuchów: tel. 14 652 51 73, dział duszpasterstwa pielgrzymów. Należy uzgodnić godzinę Mszy św., obecność kapłana z parafii koncelebrującego, ewentualne wystąpienie w intencji wspólnoty, miejsce parkingu autokaru. Dobrym zwyczajem jest też przygotowanie wieńca wotywnego lub świecy ofiarowanej do bocznego ołtarza.

Czy oba sanktuaria są dostępne dla osób niepełnosprawnych ruchowo?

Tuchów – tak, w pełni. Wejście główne ma rampę, posadzka jest płaska, dostępne są toalety dla osób z niepełnosprawnością, w bazylice wyznaczone miejsca dla wózków. Krzeptówki – częściowo. Wejście do bazyliki wymaga pokonania kilku stopni (jest też podjazd boczny), ale otoczenie sanktuarium ma nachylenie ok. 8-12% i może być wyzwaniem dla osób poruszających się o własnych siłach. Dla osób na wózkach polecam towarzystwo opiekuna.

W jakim okresie najlepiej pielgrzymować, by uniknąć tłumów?

Tuchów – poza nowenną tuchowską (24 czerwca – 2 lipca) i koronacją (2 października) bazylika jest spokojnym miejscem modlitwy, szczególnie w listopadzie, lutym i marcu. Krzeptówki – poza 13. dniem miesiąca w okresie maj-październik (główne nabożeństwa fatimskie). Najspokojniejsze miesiące to styczeń, marzec i listopad. Należy pamiętać, że w Zakopanem sezon turystyczny (lipiec-sierpień, ferie zimowe styczeń-luty) oznacza zatłoczenie miasta, choć samo sanktuarium pozostaje miejscem modlitwy.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.