Klaryski – II Zakon Franciszkański św. Klary z Asyżu

Klaryski – kim są ubogie siostry św. Klary z Asyżu

Klaryski (Ordo Sanctae Clarae, OSC) to żeński zakon kontemplacyjny założony w 1212 roku w Asyżu przez św. Klarę i św. Franciszka, stanowiący Drugi Zakon Franciszkański w rodzinie duchowej zainicjowanej przez Biedaczynę z Asyżu. Tworzą najstarszą żeńską gałąź franciszkanizmu, żyjącą według Reguły zatwierdzonej przez papieża Innocentego IV bullą Solet annuere z 9 sierpnia 1253 roku – dwa dni przed śmiercią św. Klary (11 sierpnia 1253). Była to pierwsza w historii Kościoła reguła zakonna napisana przez kobietę.

W rozumieniu Kodeksu Prawa Kanonicznego (kan. 667 §3) klaryski podlegają klauzurze papieskiej – najściślejszej formie odgrodzenia od świata, dostosowanej do charakteru życia w pełni kontemplacyjnego. Konstytucja apostolska Jana Pawła II Vultum Dei quaerere (2016) oraz instrukcja Cor orans (2018) precyzują obecny kształt życia monastycznego mniszek klauzurowych, w tym klarysek.

Na świecie w 2024 roku istniało około 18 000 klarysek w ponad 75 krajach, w niemal 900 klasztorach. W Polsce mieszka około 230 sióstr w 11 klasztorach, należących do trzech gałęzi: klarysek pierwotnej obserwancji (OSC), klarysek od Wieczystej Adoracji (OSC PerpAd) oraz kapucynek (OSC Cap).

Św. Klara z Asyżu – założycielka i jej droga duchowa

Chiara Offreduccio urodziła się 16 lipca 1194 roku w Asyżu w rodzinie szlacheckiej. W Niedzielę Palmową 18 marca 1212 roku, mając 18 lat, uciekła z domu i w kościółku Matki Bożej Anielskiej w Porcjunkuli złożyła w ręce św. Franciszka ślub życia ewangelicznego. Franciszek własnoręcznie obciął jej długie włosy – gest oznaczający zerwanie z dotychczasowym stanem i przyjęcie pokuty.

Po krótkim pobycie u benedyktynek w San Paolo delle Abbadesse i Sant’Angelo di Panzo, Klara osiadła w klasztorze przy kościele San Damiano pod Asyżem – tym samym, w którym Krzyż przemówił do Franciszka. Tam spędziła 42 lata, nie opuszczając klauzury. Kanonizowana przez Aleksandra IV 15 sierpnia 1255 roku, zaledwie dwa lata po śmierci. Pius XII w 1958 roku ogłosił ją patronką telewizji – upamiętniając wizję Pasterki 1252 roku, kiedy chora Klara z celi „widziała i słyszała” Mszę św. odprawianą w bazylice św. Franciszka.

Centralną intuicją duchowości Klary było Privilegium paupertatis – przywilej ubóstwa nadany przez Innocentego III w 1216 roku, a potwierdzony przez Grzegorza IX w 1228. Klara walczyła o prawo do tego, by jej wspólnota nie posiadała żadnych dóbr – ani osobistych, ani wspólnych. To radykalizm bezprecedensowy w średniowiecznym monastycyzmie, w którym klasztory żeńskie zwykle były bogato uposażone. Jan Paweł II w liście Apostolorum successores (2002) nazwał ją „kobietą o duszy ewangelicznej”.

Reguła św. Klary – struktura i treść Solet annuere (1253)

Reguła Klary liczy 12 rozdziałów i jest skomponowana częściowo w oparciu o Regułę św. Franciszka z 1223 roku. Najważniejsze punkty:

• Rozdział I – życie według świętej Ewangelii, posłuszeństwo papieżowi i Kościołowi rzymskiemu
• Rozdział II – przyjmowanie do wspólnoty, roczny nowicjat, profesja trzech ślubów (czystość, ubóstwo, posłuszeństwo)
• Rozdział III – oficjum liturgiczne i post: post o chlebie i wodzie w piątki, post zakonny od Wszystkich Świętych do Bożego Narodzenia oraz przez cały Wielki Post
• Rozdział IV – wybór ksieni co trzy lata przez kapitułę konwentualną
• Rozdział VI – forma vitae przekazana przez Franciszka: życie w najwyższym ubóstwie i bez własności
• Rozdział VIII – zakaz przyjmowania posiadłości, dochodów stałych i jakiejkolwiek własności wspólnej
• Rozdział XI – klauzura – zakaz opuszczania klasztoru i wpuszczania świeckich do wewnętrznych pomieszczeń
• Rozdział XII – opieka duchowa kardynała protektora Zakonu

Sobór Watykański II w dekrecie Perfectae caritatis (1965, n. 7) potwierdził autentyczną wartość życia czysto kontemplacyjnego: „Instytuty całkowicie oddane kontemplacji (…) zachowują zawsze najważniejszą cząstkę w mistycznym Ciele Chrystusa”. KKK 933 dodaje, że „świadectwo cichego poświęcenia jest dla nich samym sposobem przepowiadania Ewangelii”.

Trzy gałęzie klarysek w Polsce

Klaryski pierwotnej obserwancji (OSC)

Najstarsza gałąź, kontynuująca bezpośrednio Regułę z 1253 roku. Do Polski sprowadzone w 1245 roku przez bł. Salomeę, córkę Leszka Białego, która założyła klasztor w Zawichoście, przeniesiony następnie do Skały (1257), a w 1316 roku do Krakowa przy kościele św. Andrzeja. Klasztor krakowski przy Grodzkiej 54 istnieje nieprzerwanie 709 lat – to najstarszy w pełni działający klasztor żeński w Polsce.

Obecnie w Polsce działają cztery klasztory tej gałęzi: Kraków (św. Andrzeja), Stary Sącz (założony 1280 przez św. Kingę), Miedniewice (1746) oraz Sandomierz. Mniszki noszą brązowy habit z białym sznurem o trzech węzłach (symbolizującym śluby), czarny welon i sandały.

Klaryski od Wieczystej Adoracji (OSC PerpAd)

Gałąź założona w 1854 roku w Paryżu przez Marię Klarę Bouillevaux i o. Bonawenturę Heurlaut OFM. Charyzmat: ciągła adoracja Najświętszego Sakramentu – dwie siostry na zmianę, 24 godziny na dobę, 365 dni w roku. Habit biały z czerwoną szarfą i monstrancją wyhaftowaną na piersi. Do Polski przybyły w 1871 do Lwowa, obecnie 5 klasztorów: Kęty, Sławniów, Kraków-Łagiewniki, Bydgoszcz, Hajnówka. Łącznie około 110 sióstr.

Kapucynki (OSC Cap)

Gałąź zainicjowana w 1538 roku przez Marię Wawrzyniecką Longo w Neapolu, zatwierdzona przez Pawła III bullą Debitum pastoralis officii w 1538. Habit brązowy, ostrzejszy charyzmat pokutny (post ścisły, dyscyplina). W Polsce dwa klasztory: Kraków-Łagiewniki (od 1860) i Przasnysz (od 1922). Około 50 sióstr.

Codzienny rytm życia w klasztorze klarysek

Doba klauzurowa zorganizowana jest wokół siedmiu pór modlitwy (opus Dei) zgodnie z dyspozycją Soboru Watykańskiego II w konstytucji Sacrosanctum Concilium n. 84-89:

Łącznie modlitwa liturgiczna i osobista zajmuje 6-7 godzin dziennie. Praca fizyczna – 5-6 godzin. Sen przerywany (zwłaszcza u klarysek od Wieczystej Adoracji, gdzie zmiany adoracji odbywają się co godzinę przez całą dobę). Wielkie milczenie obowiązuje od Komplety do Tercji następnego dnia – czyli przez około 12 godzin.

Charyzmat klarysek – „ubóstwo, czystość, posłuszeństwo i klauzura”

Klaryski składają cztery śluby – oprócz trzech tradycyjnych ślubów ewangelicznych dochodzi ślub klauzury. Każdy z nich ma konkretne wymiary praktyczne:

1. Ubóstwo – siostry nie posiadają niczego na własność osobistą. Reguła z 1253 r. (rozdz. VIII) wyklucza nawet majątek wspólny. Współczesne konstytucje dopuszczają posiadanie klasztoru i niezbędnego wyposażenia, ale klaryski utrzymują się z pracy własnych rąk i ofiar wiernych. W klasztorze w Starym Sączu siostry wytwarzają opłatki na Boże Narodzenie – rocznie około 2,5 mln sztuk dla diecezji tarnowskiej.
2. Czystość – celibat dla Królestwa (zob. Mt 19,12; KKK 922). Klara w Pierwszym Liście do Agnieszki z Pragi pisze: „Bądź Mu wierna, a otoczy Cię najczystszymi objęciami”.
3. Posłuszeństwo – matka ksieni (abbatissa) wybierana co 3 lata. Decyzje istotne wymagają kapituły konwentualnej, mniejsze – rady seniorek.
4. Klauzura papieska – regulowana instrukcją Cor orans (15.05.2018). Siostry nie wychodzą z klasztoru poza przypadkami wskazanymi w prawie (badanie lekarskie, wybory ksieni, fundacja nowego klasztoru). Świeccy nie wchodzą do części klauzurowej.

Benedykt XVI w liście Verbi sponsa (poprzedzającym Cor orans) wyjaśniał: „klauzura, daleka od bycia rzeczywistością czysto negatywną, jest pozytywnym wyborem najbardziej radykalnej i pełnej formy oblubieńczego oddania się Chrystusowi” (n. 5).

Klaryski w polskiej historii – osiem wieków obecności

Bł. Salomea Piastówna (1211-1268), córka Leszka Białego i wdowa po Kolomanie Halickim, sprowadziła klaryski do Zawichostu w 1245 roku. Beatyfikowana przez Klemensa X w 1672. Św. Kinga (1234-1292), córka króla węgierskiego Beli IV i żona Bolesława Wstydliwego, po śmierci męża wstąpiła do klasztoru w Starym Sączu w 1279. Kanonizowana przez Jana Pawła II 16 czerwca 1999 w Starym Sączu – homilia papieska tego dnia podkreśliła znaczenie klauzury jako „niewidocznego serca Kościoła”.

Bł. Jolenta (Helena) Polska (1235-1298), siostra św. Kingi i żona księcia Bolesława Pobożnego, po owdowieniu wstąpiła do klarysek w Starym Sączu, a następnie założyła klasztor w Gnieźnie (1284). Bł. Kazimiera Wołowska, klaryska kapucynka z Przasnysza, zamordowana przez Niemców 18 sierpnia 1942 w obozie w Działdowie, beatyfikowana 13 czerwca 1999 jako jedna ze 108 Męczenników II wojny światowej.

Dziedzictwo duchowe klarysek – 4 Listy do Agnieszki z Pragi

Klara pozostawiła pisma o ogromnej wartości teologicznej i mistycznej:

• Reguła (1253) – jak omówiono wyżej
• Testament (1247) – duchowy testament dla sióstr, podkreślający wierność charyzmatowi ubóstwa
• Błogosławieństwo (1253) – ostatnie błogosławieństwo dla wszystkich klarysek przeszłych i przyszłych
• 4 Listy do bł. Agnieszki z Pragi (1234-1253) – korespondencja z księżniczką czeską, która została klaryską

Drugi List do Agnieszki zawiera słynne wezwanie: „Patrz w to zwierciadło każdego dnia, o królowo (…) w Nim ubóstwo, święta pokora i niewysłowiona miłość jaśnieją”. Czwarty List, napisany na łożu śmierci w lipcu 1253, pozostaje jednym z najpiękniejszych tekstów mistyki kobiecej średniowiecza. Hans Urs von Balthasar zaliczył Klarę do „wielkich nauczycielek serca” w swojej teologii.

Formacja powołaniowa – droga do habitu klarysy

Proces formacyjny w klasztorze klarysek trwa od 6 do 9 lat i obejmuje pięć etapów:

1. Aspirantura (3-6 miesięcy) – kandydatka mieszka w domu rodzinnym, korespondencja z mistrzynią, dni skupienia w klasztorze
2. Postulat (12 miesięcy) – życie w klasztorze w ubraniu świeckim, podstawowe zapoznanie z regułą
3. Nowicjat (24 miesiące, w tym roczny nowicjat kanoniczny) – obłóczyny i otrzymanie habitu wraz z nowym imieniem zakonnym, intensywna formacja duchowa, studium Reguły i Konstytucji
4. Profesja czasowa (3-6 lat) – śluby na 1 rok, ponawiane co roku do złożenia profesji wieczystej
5. Profesja wieczysta – śluby na całe życie, otrzymanie czarnego welonu (w gałęzi pierwotnej obserwancji)

Wiek przyjęcia: zwykle 18-35 lat. Wymagana matura, zdrowie psychofizyczne potwierdzone orzeczeniem lekarskim, świadectwo bierzmowania, zaświadczenie od proboszcza i spowiednika. Konstytucja Vultum Dei quaerere (n. 14) podkreśla: „formacja musi obejmować wszystkie wymiary życia chrześcijańskiego i kontemplacyjnego” – ludzki, duchowy, intelektualny, eklezjalny, charyzmatyczny.

Klaryski a Trzeci Zakon Franciszkański – rodzina duchowa

W rodzinie franciszkańskiej istnieją trzy zakony:

• I Zakon – bracia mniejsi w trzech obediencjach: franciszkanie konwentualni (OFMConv), bernardyni/obserwanci (OFM), kapucyni (OFMCap)
• II Zakon – klaryski (OSC) w trzech gałęziach opisanych powyżej
• III Zakon – Franciszkański Zakon Świeckich (OFS, dawniej tercjarze), żyjący w świecie świeccy oraz Trzeci Zakon Regularny (TOR)

Łącznie cała rodzina franciszkańska liczy obecnie około 850 000 członków na świecie. Patronami duchowymi pozostają św. Franciszek (4 października), św. Klara (11 sierpnia), św. Antoni z Padwy (13 czerwca) i św. Bonawentura (15 lipca).

Współczesna misja klarysek – „modlitwa wstawiennicza za świat”

Mimo radykalnej klauzury klaryski pełnią aktywną rolę w Kościele lokalnym poprzez:

• Modlitwę wstawienniczą – klasztory przyjmują intencje od wiernych (osobiście, listownie, mailowo). Klasztor w Starym Sączu otrzymuje rocznie około 25 000 próśb o modlitwę
• Adorację Najświętszego Sakramentu – klaryski od Wieczystej Adoracji adorują nieprzerwanie od 1854 roku – to ponad 170 lat ciągłej adoracji
• Kierownictwo duchowe – rozmowy przy kratce, korespondencja
• Wytwarzanie paramentów liturgicznych – ornaty, alby, palki, korporały, hafty
• Produkcję opłatków, hostii, świec wielkanocnych dla parafii
• Pracę z chorymi przez modlitwę i ofiarowanie cierpienia (apostolat victima caritatis)

Papież Franciszek w adhortacji Evangelii gaudium (n. 281) napisał: „Bez wytrwałych chwil adoracji, modlitewnego spotkania ze Słowem, szczerego dialogu z Panem, nasze zadania łatwo zostają pozbawione sensu”. Życie klarysek to praktyczne urzeczywistnienie tej intuicji – rola życia kontemplacyjnego w Kościele nie polega na zewnętrznej skuteczności, lecz na byciu „płonącym sercem” Mistycznego Ciała.

Klaryski a duchowość maryjna – „Maryja jako pierwowzór”

Klara nazywała siebie „małą rośliną świętego ojca Franciszka”, a Maryję – „Matką i Panią”. W rozdziale II Reguły poleciła, by każda kandydatka przed obłóczynami została zapytana: „Czy chcesz przyjąć życie św. Klary i kroczyć śladami naszej Pani, Najświętszej Dziewicy Maryi”. Lumen Gentium n. 63 mówi o Maryi jako „typie i wzorze Kościoła w porządku wiary, miłości i doskonałego zjednoczenia z Chrystusem” – to dokładnie ten model, według którego żyją klaryski.

Centralne święta maryjne w kalendarzu klarysek: Niepokalane Poczęcie (8 grudnia), Zwiastowanie (25 marca), Wniebowzięcie (15 sierpnia), Narodzenie NMP (8 września). Magnificat (Łk 1,46-55) recytowany jest codziennie w Nieszporach jako „modlitwa Maryi i Klary – modlitwa ubogich Pana”.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różnią się klaryski od bernardynek czy franciszkanek czynnych?

Klaryski (OSC) to Drugi Zakon Franciszkański – mniszki klauzurowe, kontemplacyjne, niewychodzące poza klasztor. Bernardynki (OSF, franciszkanki obserwantki) i siostry franciszkańskie różnych zgromadzeń (np. Sercanki, Honoratki, Felicjanki) należą formalnie do Trzeciego Zakonu Regularnego lub do nowszych zgromadzeń czynnych – prowadzą szkoły, szpitale, domy opieki. Klaryska nie naucza w szkole ani nie pielęgnuje chorych w szpitalu – jej misją jest modlitwa i ofiarowanie życia za Kościół.

Czy można odwiedzić klaryskę w klasztorze?

Tak, ale wyłącznie w specjalnej rozmównicy (parlatorium) oddzielonej kratą. Wizyty rodzinne dozwolone są zazwyczaj 4-6 razy w roku, krótkie – do 1-2 godzin. W święta rodzinne (Boże Narodzenie, Wielkanoc, imieniny ksieni) wizyty są dłuższe. Klauzura papieska zabrania wchodzenia osób świeckich do części klasztoru zarezerwowanej dla sióstr (kan. 667 §3 KPK).

Ile kosztuje wstąpienie do klarysek?

Nie ma „opłaty wstępnej” – kandydatka nie musi wnosić posagu, jak w średniowieczu. Klasztor zapewnia mieszkanie, wyżywienie i odzież od pierwszego dnia postulatu. Praktycznie kandydatka przed wstąpieniem porządkuje swoje sprawy majątkowe – dobra osobiste może rozdać ubogim, oddać rodzinie lub przekazać klasztorowi (zob. Mt 19,21). Reguła rozdz. II nakazuje wyraźnie: „niech sprzeda wszystkie swoje rzeczy i postara się je rozdać ubogim”.

Czy klaryski mogą rozmawiać z rodziną przez telefon lub Internet?

Tak, w ograniczonym zakresie i za zgodą ksieni. Instrukcja Cor orans (n. 168-173) wymaga „rozsądnej dyscypliny” w korzystaniu z mediów. W praktyce: telefon w sytuacjach poważnych (choroba w rodzinie, śmierć bliskiej osoby), email obsługiwany przez wyznaczoną siostrę, listy zwykłe wymieniane regularnie. Telewizja, smartfony osobiste, media społecznościowe – wykluczone z życia osobistego siostry.

Jak długo trwa proces beatyfikacyjny klaryski?

Standardowo proces beatyfikacyjny trwa od 30 do 100+ lat. Przyśpieszenie wymaga papieskiej dyspensy. Św. Klara została kanonizowana 2 lata po śmierci (rzadkość historyczna). Bł. Salomea Piastówna – 404 lata. Św. Kinga – 707 lat. Proces obejmuje fazę diecezjalną (zbieranie świadectw), studium pism, dwa cuda potwierdzone medycznie i teologicznie (jeden do beatyfikacji, drugi do kanonizacji).

Czy klaryski mogą zmienić zakon na inny?

Przejście do innego instytutu zakonnego (transitus) reguluje kan. 684-685 KPK. Wymaga zgody Kongregacji ds. Instytutów Życia Konsekrowanego (obecnie Dykasteria), motywowanej poważnymi powodami. Sporadycznie klaryski przechodzą np. do karmelitanek bosych lub odwrotnie – zawsze w obrębie życia kontemplacyjnego. Przejście do zgromadzenia czynnego traktowane jest jako wyjątek.

Co dzieje się ze starszymi i chorymi klaryskami?

Pozostają w klasztorze do końca życia – to fundamentalne zobowiązanie wspólnoty (stabilitas loci). Każdy klasztor ma infirmerię – skrzydło dla sióstr w podeszłym wieku i chorych. Młodsze siostry pełnią posługę pielęgnacyjną. W Polsce średni wiek klaryski wynosi obecnie około 58 lat – co odzwierciedla ogólny kryzys powołań w Europie Zachodniej. Klasztory afrykańskie i azjatyckie (Filipiny, Indie, Kenia) notują znacznie więcej powołań – tam średnia wieku to 30-35 lat.

Czy parafianie mogą zamawiać Msze święte u klarysek?

Tak. Większość klasztorów klarysek ma kapelana (kapłana franciszkanina lub diecezjalnego) odprawiającego Msze konwentualne. Wierni mogą zamawiać intencje mszalne za pośrednictwem furty klasztornej. Ofiara mszalna w 2025 roku w Polsce wynosi standardowo 50-100 zł (Msza zwykła), 500-1000 zł (gregorianka – 30 Mszy w intencji zmarłego, zgodnie z tradycją św. Grzegorza Wielkiego z VI wieku). Środki przeznaczane są na utrzymanie klasztoru i jałmużnę.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.