Kanon katolicki vs protestancki – 7 ksiąg różnicy w ST

Siedem ksiąg deuterokanonicznych – czym różni się kanon katolicki od protestanckiego

Różnica między katolickim a protestanckim Starym Testamentem sprowadza się do siedmiu ksiąg oraz fragmentów dwóch kolejnych. Kanon katolicki obejmuje 73 księgi (46 ST + 27 NT), podczas gdy kanon protestancki – 66 ksiąg (39 ST + 27 NT). Brakujące u protestantów księgi to: Tobiasza (Tb), Judyty (Jdt), 1 i 2 Księga Machabejska (1-2 Mch), Mądrości (Mdr), Mądrość Syracha (Syr, zwana też Eklezjastykiem) oraz Barucha (Ba) wraz z Listem Jeremiasza (Ba 6). Dodatkowo protestanci pomijają greckie fragmenty Księgi Estery (Est 10,4 – 16,24) oraz Księgi Daniela (Dn 3,24-90 – pieśń trzech młodzieńców; Dn 13 – historia Zuzanny; Dn 14 – Bel i wąż).

Sobór Trydencki dekretem Sacrosancta z 8 kwietnia 1546 roku ustalił dogmatycznie listę 73 ksiąg natchnionych (Denzinger 1502-1503). Marcin Luter w swoim niemieckim tłumaczeniu Biblii z 1534 roku przeniósł te księgi do osobnego działu zatytułowanego „Apokryfy: księgi, których nie należy uważać za równe Pismu Świętemu, ale są pożyteczne i dobre do czytania”. Sobór Watykański II w konstytucji Dei Verbum nr 11 potwierdził: „Święta Matka Kościół uważa, na podstawie wiary apostolskiej, księgi tak Starego, jak Nowego Testamentu w całości, ze wszystkimi ich częściami za święte i kanoniczne”.

Definicja kanonu – co to znaczy „księga natchniona”

Termin „kanon” pochodzi od greckiego kanōn – reguła, miara, wzorzec. Św. Atanazy z Aleksandrii w 39. liście paschalnym z 367 roku jako pierwszy użył tego słowa w odniesieniu do listy ksiąg Pisma Świętego. Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 120) podaje pełną listę 73 ksiąg, powołując się na dekret Soboru Florenckiego z 1442 roku (bulla Cantate Domino) oraz Trydenckiego.

Natchnienie biblijne (gr. theopneustos, 2 Tm 3,16) oznacza, że Bóg jest głównym autorem Pisma, a człowiek – autorem instrumentalnym. Dei Verbum nr 11 precyzuje: „Bóg wybrał ludzi, którymi posłużył się jako używającymi własnych zdolności i sił, by przez ich działanie w nich i przez nich On sam napisał to wszystko i tylko to, co chciał”. Księgi deuterokanoniczne posiadają ten sam stopień natchnienia co protokanoniczne – rozróżnienie dotyczy wyłącznie czasu ostatecznego włączenia do kanonu, nie autorytetu.

Protokanoniczne vs deuterokanoniczne

Terminy te wprowadził Sykstus ze Sieny w dziele Bibliotheca Sancta (1566):

• Protokanoniczne (gr. protos – pierwszy) – 39 ksiąg ST przyjętych bez kontrowersji od początku
• Deuterokanoniczne (gr. deuteros – drugi) – 7 ksiąg, których kanoniczność była dyskutowana w pierwszych wiekach

Określenie „apokryfy” w terminologii katolickiej odnosi się do ksiąg nigdy nieuznanych za natchnione (np. Ewangelia Tomasza, Księga Henocha, 3-4 Księga Machabejska), podczas gdy protestanci używają tego słowa właśnie na deuterokanoniczne – co rodzi nieporozumienia w dialogu ekumenicznym.

Septuaginta – grecki kanon używany przez apostołów

Septuaginta (LXX) to greckie tłumaczenie Biblii hebrajskiej powstałe w Aleksandrii w III-II wieku przed Chrystusem. Według Listu Arysteasza 72 tłumaczy (stąd nazwa – łac. septuaginta = 70) pracowało nad przekładem dla biblioteki Ptolemeusza II Filadelfa (285-246 p.n.e.). Septuaginta zawierała 46 ksiąg – czyli pełen kanon katolicki.

Pisarze Nowego Testamentu cytowali Stary Testament w wersji LXX. Z około 350 cytatów ST w NT, około 300 pochodzi z Septuaginty. Przykłady kluczowych miejsc:

• Mt 1,23 – cytat z Iz 7,14: „Oto Dziewica pocznie” – hebrajski tekst masorecki ma almah (młoda kobieta), LXX ma parthenos (dziewica)
• Hbr 1,6 – cytat z Pwt 32,43 w wersji LXX, której nie ma w tekście masoreckim
• Dz 15,17 – Jakub na Soborze Jerozolimskim cytuje Am 9,12 według LXX

Aluzje do ksiąg deuterokanonicznych w NT są liczne. List do Hebrajczyków 11,35 („inni zaś byli torturowani, nie przyjąwszy uwolnienia”) nawiązuje wprost do 2 Mch 7 – męczeństwa siedmiu braci Machabeuszów. Mdr 2,12-20 („zasadźmy się na sprawiedliwego… skażmy go na śmierć haniebną”) brzmi jak proroctwo Męki Pańskiej cytowane w Mt 27,42-43. List Jakuba 1,19 („każdy człowiek niech będzie skory do słuchania, a nieskory do mówienia”) odpowiada Syr 5,11.

Synod w Jamni (Jawne) – mit i fakty

Popularne przekonanie głosi, że Żydzi około 90 roku na synodzie w Jamni (Jawne) ustalili kanon hebrajski 39 ksiąg, odrzucając deuterokanoniczne. Współczesne badania (Jack Lewis, Robert Newman, Lee McDonald) podważają samo istnienie takiego synodu jako wydarzenia ustalającego kanon. W Jamni działała szkoła rabiniczna pod kierunkiem Jochanana ben Zakkaja po zburzeniu Świątyni w 70 roku, ale dyskusje dotyczyły głównie statusu Pieśni nad Pieśniami i Koheleta – nie deuterokanonicznych.

Kanon żydowski zamknął się stopniowo do około 200 roku n.e. (Miszna). Czynnikami wykluczającymi deuterokanoniczne były:

1. Zachowanie tekstu wyłącznie po grecku (kryterium języka hebrajskiego/aramejskiego)
2. Powstanie po okresie Ezdrasza (kryterium chronologiczne)
3. Używanie tych ksiąg przez chrześcijan (kryterium polemiczne)

Odkrycia w Qumran (1947-1956) zrewolucjonizowały tę wiedzę. Znaleziono tam fragmenty hebrajskie i aramejskie Tobiasza (4Q196-200), Syracha (2Q18, 11QPsa) oraz Listu Jeremiasza (7Q2) – co obala argument o „wyłącznie greckim” pochodzeniu. Pełny hebrajski tekst Syracha odnalazł Solomon Schechter w genizie kairskiej w 1896 roku.

Ojcowie Kościoła i kanon w pierwszym tysiącleciu

Stanowisko Ojców Kościoła w sprawie kanonu było w pierwszych wiekach niejednolite, ale praktyka liturgiczna konsekwentnie obejmowała 46 ksiąg ST.

Stanowisko proszerokie (46 ksiąg)

• Św. Augustyn (354-430) w De doctrina christiana II,8 wymienia pełną listę 46 ksiąg
• Synod w Hipponie (393) i Synody w Kartaginie (397, 419) zatwierdziły kanon 46 ksiąg ST
• Papież Damazy I na synodzie rzymskim w 382 roku ogłosił listę identyczną z trydencką
• Św. Klemens Rzymski (ok. 96 r.) w 1 Liście do Koryntian 55,4-5 cytuje Judytę jako Pismo

Stanowisko węższe

• Św. Hieronim (347-420) w prologach do Wulgaty rozróżniał libri canonici i libri ecclesiastici, sugerując niższy status deuterokanonicznych – ale ostatecznie przetłumaczył je do Wulgaty na polecenie papieża Damazego
• Meliton z Sardes (ok. 170) podał kanon zbliżony do hebrajskiego
• Orygenes w Hexapla używał hebrajskiego, ale cytował deuterokanoniczne jako autorytatywne

Decydujące znaczenie ma uchwała Soboru Florenckiego z 4 lutego 1442 roku (bulla Cantate Domino dla Koptów), która podała wiążącą listę 73 ksiąg – na 104 lata przed Trydentem i przed reformacją.

Reformacja – dlaczego Luter usunął siedem ksiąg

Marcin Luter (1483-1546) nie usunął ksiąg deuterokanonicznych z powodu badań biblistycznych. Decyzja miała podłoże polemiczne – w 1519 roku w dyspucie lipskiej z Janem Eckiem Luter musiał odpowiedzieć na argument z 2 Mch 12,46 („święta i zbawienna jest myśl modlić się za umarłych, aby od grzechów byli uwolnieni”), który wprost potwierdzał katolicką doktrynę modlitwy za zmarłych i czyśćca.

Luter wybrnął, twierdząc, że 2 Mch nie należy do kanonu. Przyjął żydowski kanon hebrajski (Tanach) jako jedyne kryterium. W Vorrede zu den Apokryphen (1534) napisał: „To są księgi, których nie uważa się za równe Pismu Świętemu, jednak są pożyteczne i dobre do czytania”. Luter przeniósł też List Jakuba („słomiany list”), Hebrajczyków, Judy i Apokalipsę na koniec NT z osobną numeracją – choć ich nie usunął.

Pierwsza Biblia króla Jakuba (King James Version, 1611) zawierała deuterokanoniczne w osobnej sekcji. Dopiero British and Foreign Bible Society w 1826 roku podjęło uchwałę o nieumieszczaniu „apokryfów” w dystrybuowanych Bibliach – decyzja podyktowana względami ekonomicznymi (oszczędność druku) i utwierdzona doktrynalnie.

Teologiczne konsekwencje siedmiu ksiąg

Brakujące księgi nie są kwestią objętości (~120 stron mniej w protestanckiej Biblii), lecz nośnikami konkretnych prawd wiary, które bez nich tracą biblijne uzasadnienie.

Modlitwa za zmarłych i czyściec (2 Mch 12,38-46)

Juda Machabeusz po bitwie pod Adullam (164 p.n.e.) „zarządził, by złożono ofiarę za zabitych, aby zostali uwolnieni od grzechu” (2 Mch 12,45). Wiersz 46 stanowi locus classicus nauki o czyśćcu (KKK 1030-1032). Sobór Trydencki w sesji XXV (1563) i KKK 1032 wprost cytują 2 Mch.

Wstawiennictwo świętych (2 Mch 15,12-14)

Juda widzi we śnie zmarłego arcykapłana Oniasza modlącego się za naród oraz proroka Jeremiasza wstawiającego się „za cały lud święty”. Tekst stanowi biblijną podstawę doktryny obcowania świętych (KKK 956-958).

Stworzenie z niczego – creatio ex nihilo (2 Mch 7,28)

Matka siedmiu Machabeuszów mówi do najmłodszego syna: „Proszę cię, synu, spojrzyj na niebo i na ziemię, a mając na oku wszystko, co jest na nich, zwróć uwagę na to, że z niczego stworzył je Bóg”. To najjaśniejszy biblijny tekst o stworzeniu ex nihilo (KKK 297).

Anioł stróż i demonologia (Tb 5-12)

Księga Tobiasza zawiera pełne objawienie anioła Rafała („Lekarstwo Boga”) – jednego z siedmiu aniołów stojących przed tronem Bożym (Tb 12,15). Stąd liturgiczne wspomnienie św. Rafała 29 września wraz z Michałem i Gabrielem.

Mądrość i preegzystencja (Mdr 7,22-30)

Opis Mądrości jako „tchnienia mocy Bożej, przeczystego wypływu chwały Wszechmocnego” (Mdr 7,25) używany jest w liturgii uroczystości Najświętszego Serca Pana Jezusa i odnosi się chrystologicznie do Logosu (J 1,1-14).

Konkretne księgi – krótkie omówienie

Księga Tobiasza (Tb)

14 rozdziałów, prawdopodobny czas powstania – III/II w. p.n.e. Historia pobożnego Tobita z Niniwy, jego syna Tobiasza, anioła Rafała oraz Sary uwolnionej od demona Asmodeusza. Liturgia małżeństwa katolickiego czerpie z Tb 8,4-8 (modlitwa Tobiasza i Sary). Fragmenty hebrajskie i aramejskie odnaleziono w Qumran (4Q196-200).

Księga Judyty (Jdt)

16 rozdziałów. Judyta („Żydówka”) ścina głowę asyryjskiemu wodzowi Holofernesowi i ratuje miasto Betulia. Kantyk Judyty (Jdt 16) jest jednym z najstarszych hymnów maryjnych w typologii – Maryja jako „nowa Judyta” depcząca głowę węża (Rdz 3,15).

1 i 2 Księga Machabejska (1-2 Mch)

1 Mch (16 rozdziałów) jest źródłem historycznym o powstaniu Machabeuszów przeciw Antiochowi IV Epifanesowi (167-160 p.n.e.). 2 Mch (15 rozdziałów) nie kontynuuje, lecz uzupełnia teologicznie – zawiera kluczowe teksty o zmartwychwstaniu (2 Mch 7,9.14), modlitwie za zmarłych i męczeństwie. Święto Chanuka pochodzi z 1 Mch 4,52-59.

Księga Mądrości (Mdr)

19 rozdziałów, napisana po grecku w Aleksandrii ok. 50 p.n.e. Tradycja przypisywała ją Salomonowi (Mdr 9,7-8). Zawiera proroctwo Męki sprawiedliwego (Mdr 2,12-20) cytowane w Mt 27 oraz naukę o nieśmiertelności duszy (Mdr 3,1-9 – czytanie z liturgii za zmarłych).

Mądrość Syracha (Syr / Eklezjastyk)

51 rozdziałów – najdłuższa z deuterokanonicznych. Napisana po hebrajsku ok. 180 p.n.e. przez Jezusa, syna Syracha; przetłumaczona na grekę ok. 132 p.n.e. przez wnuka. Liturgia używa jej w 24 niedziele zwykłe roku C i w wielu mszach wotywnych. Modlitwa Pieśń trzech młodzieńców i hymn Te Deum mają tu swoje korzenie.

Księga Barucha (Ba)

6 rozdziałów (rozdział 6 to List Jeremiasza). Pseudoepigraf przypisany sekretarzowi Jeremiasza. Ba 3,38 („Potem ukazał się na ziemi i przebywał między ludźmi”) jest cytowana w liturgii Bożego Narodzenia jako proroctwo Wcielenia.

Praktyczne implikacje dla wiernych

W codziennej liturgii Kościoła katolickiego księgi deuterokanoniczne pojawiają się około 25% częściej niż średnia dla pozostałych ksiąg ST. Lekcjonarz mszalny używa ich w następujących kontekstach:

• Adwent – Ba 5,1-9 w II niedzielę roku C
• Boże Narodzenie – Mdr 18,14-15 (msza w nocy z 24/25 grudnia)
• Wielki Post – czytania z Tb i Dn 13 (Zuzanna) w niedzielę V
• Liturgia za zmarłych – Mdr 3,1-9 jako standardowe czytanie
• Msze ślubne – Tb 7,6-14; 8,4-8
• Święto Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny – 2 Mch 12,43-46

Wierny katolicki spotykający Biblię ekumeniczną lub protestancką (np. Biblia Warszawska, tłumaczenie Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego) powinien upewnić się, czy zawiera 46 czy 39 ksiąg ST. Biblia Tysiąclecia (wyd. V, Pallottinum 2003), Biblia Poznańska oraz Biblia Paulistów zawierają pełen kanon 73 ksiąg. Biblia Ekumeniczna (TBS 2018) wydana w Polsce zawiera deuterokanoniczne jako „księgi drugiego kanonu” – dopuszczalny kompromis ekumeniczny.

Dialog ekumeniczny po Soborze Watykańskim II

Dekret Unitatis redintegratio nr 21 stwierdza: „Bracia odłączeni, czcząc Pismo Święte jako prawdziwe Słowo Boże… czerpią z tego źródła Boskiego skuteczną siłę dla wiary, miłości i nadziei”. Wytyczne Directorium oecumenicum (1993) zachęcają do współpracy w tłumaczeniach biblijnych.

Wspólna deklaracja luterańsko-katolicka o usprawiedliwieniu (1999) nie objęła kwestii kanonu. Anglikanie w 39 artykułach (1571) określają deuterokanoniczne jako „czytane jako przykład życia i nauczania obyczajów, ale nie używane do ustalania doktryny” – stanowisko pośrednie między katolickim a luterańskim. Kościoły prawosławne uznają deuterokanoniczne (gr. anaginōskomena – „godne czytania”) plus dodatkowo 3 Księgę Machabejską, Psalm 151 i Modlitwę Manassesa.

Najczęściej zadawane pytania

Czy katolicy „dodali” siedem ksiąg do Biblii?

Nie. Pełen kanon 46 ksiąg ST był używany przez Kościół od początku – synody w Hipponie (393) i Kartaginie (397, 419) oraz Sobór Florencki (1442) zatwierdziły go wieki przed reformacją. To Luter w XVI wieku usunął siedem ksiąg z protestanckiego ST, przyjmując żydowski kanon ustalony po Chrystusie (ok. 90-200 n.e.).

Dlaczego Jezus i apostołowie nie cytują wprost ksiąg deuterokanonicznych?

Cytują pośrednio i czynią aluzje – Hbr 11,35 odnosi się do 2 Mch 7, Mt 27,42-43 brzmi jak Mdr 2,18-20, Jk 1,19 powtarza Syr 5,11. Argument „brak cytatu = brak kanoniczności” jest błędny, bo NT nie cytuje też Estery, Pieśni nad Pieśniami, Koheleta ani Ezdrasza, które wszyscy uznają.

Czy w Qumran znaleziono księgi deuterokanoniczne?

Tak. Odnaleziono hebrajskie i aramejskie fragmenty Tobiasza (4Q196-200), Mądrości Syracha (2Q18, 11QPsa, MasSir) oraz Listu Jeremiasza w wersji greckiej (7Q2). Obala to twierdzenie, że deuterokanoniczne istniały wyłącznie w grece i były „późną” kompozycją.

Czy św. Hieronim odrzucał księgi deuterokanoniczne?

Hieronim wyrażał wątpliwości w prologach Wulgaty (Prologus Galeatus), ale ostatecznie posłusznie przetłumaczył wszystkie 46 ksiąg na polecenie papieża Damazego I. W praktyce eklezjalnej cytował je jako autorytatywne (np. w listach do Eustochium). Jego prywatne preferencje nie są normą Kościoła.

Co z czyśćcem bez 2 Księgi Machabejskiej?

Doktryna czyśćca opiera się również na 1 Kor 3,11-15 (zbawienie „jakby przez ogień”), Mt 5,26 (więzienie i ostatni grosz) oraz Tradycji apostolskiej. 2 Mch 12,46 dostarcza najjaśniejszego dowodu, ale nie jedynego. KKK 1030-1032 cytuje obydwa źródła.

Czy mogę używać protestanckiej Biblii?

Do prywatnej lektury – tak, ale ze świadomością, że brakuje siedmiu ksiąg natchnionych. Do liturgii i katechezy katolickiej należy używać tłumaczeń zatwierdzonych przez Konferencję Episkopatu Polski: Biblii Tysiąclecia (wyd. V), Biblii Paulistów lub Biblii Poznańskiej. Biblie Towarzystw Biblijnych (Warszawska, Gdańska) nie zawierają deuterokanonicznych.

Dlaczego prawosławni mają więcej ksiąg niż katolicy?

Cerkiew prawosławna w kanonie liturgicznym używa dodatkowo 3 Księgi Machabejskiej, Psalmu 151 i Modlitwy Manassesa – ale ich status doktrynalny jest niższy (anaginōskomena). Sobór w Jerozolimie 1672 (synod jerozolimski Dosyteusza) potwierdził rozszerzony kanon prawosławny. Kościół katolicki uznaje 73 księgi z mocą dogmatyczną (Trydent), nie zaprzeczając wartości pozostałych tekstów.

Jak czytać 2 Księgę Machabejską – to historia czy teologia?

Obie warstwy są obecne. 2 Mch nie jest kroniką w nowoczesnym sensie – autor sam wyjaśnia w 2 Mch 2,23-31, że jest to skrót pięciotomowego dzieła Jazona z Cyreny, ułożony dla pożytku duchowego czytelnika. Wartość historyczna jest realna (potwierdzona przez Józefa Flawiusza i archeologię okresu hasmonejskiego), ale gatunek to historia teologiczna – podobnie jak Księgi Królów czy Kronik.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.