Jezuici – Towarzystwo Jezusowe historia i charyzmat

Założenie Towarzystwa Jezusowego przez Ignacego Loyolę

Towarzystwo Jezusowe (łac. Societas Iesu, stąd skrót SJ lub TJ) zostało zatwierdzone przez papieża Pawła III bullą Regimini militantis Ecclesiae z 27 września 1540 roku. Założycielem był Iñigo López de Loyola (1491-1556), baskijski rycerz, którego konwersja zaczęła się w 1521 roku, gdy podczas obrony Pampeluny przed wojskami francuskimi kula armatnia roztrzaskała mu prawą nogę. Długa rekonwalescencja w rodzinnym zamku Loyola, podczas której zamiast romansów rycerskich czytał Życie Chrystusa Ludolfa z Saksonii i Złotą legendę Jakuba de Voragine, doprowadziła go do radykalnej zmiany życia.

Po nawróceniu Ignacy spędził niemal rok (1522-1523) w grocie pod Manresą w Katalonii, gdzie powstał szkic Ćwiczeń duchownych – dzieła, które do dziś stanowi rdzeń duchowości jezuickiej. Następnie odbył pielgrzymkę do Jerozolimy, a w wieku 33 lat zasiadł w ławce szkolnej, by uzupełnić wykształcenie: studiował w Barcelonie, Alcalá, Salamance i wreszcie w Paryżu (1528-1535), gdzie uzyskał magisterium na Sorbonie.

15 sierpnia 1534 roku w paryskim kościele Saint-Pierre na Montmartre Ignacy wraz z sześcioma towarzyszami – Pierre Favre’em (Piotrem Faberem), Franciszkiem Ksawerym, Diego Laínezem, Alfonso Salmerónem, Nicolásem Bobadillą i Simão Rodriguesem – złożył śluby ubóstwa, czystości i pielgrzymki do Ziemi Świętej. Ten moment uchodzi za rzeczywiste narodziny przyszłego zakonu. Sześć lat później grupa licząca już 10 osób uzyskała papieskie zatwierdzenie. Pierwsza wersja Konstytucji wymieniała limit 60 członków – na życzenie Pawła III i pod presją obaw przed kolejnym zakonem żebrzącym – który zniesiono bullą Iniunctum nobis z 1543 roku.

Specyfika charyzmatu ignacjańskiego

Charyzmat jezuicki różni się od reguł zakonów średniowiecznych w kilku konkretnych punktach. Sobór Watykański II w dekrecie Perfectae caritatis nr 2 polecił wszystkim instytutom powrót do „pierwotnego ducha”, a w przypadku jezuitów tym duchem jest mobilność apostolska wyrażona formułą contemplativus in actione – kontemplatyk w działaniu.

Najważniejsze wyróżniki to:

• Brak chóru – jezuici nie odmawiają wspólnie Liturgii Godzin w chórze, co było rewolucją wobec praktyki benedyktynów, cystersów czy dominikanów. Czas zaoszczędzony na śpiew chóralny przeznaczono na misje i nauczanie.
• Czwarty ślub posłuszeństwa papieżowi – profesi czterech ślubów ślubują dyspozycyjność wobec Ojca Świętego „circa missiones” (co do misji), gotowi udać się w każde miejsce świata, gdzie pośle ich papież.
• Brak własnego stroju zakonnego – Ignacy zarządził, by jezuici nosili strój kleru diecezjalnego danego kraju. W Polsce oznacza to czarną sutannę bez specyficznych emblematów.
• Długa formacja – od nowicjatu do uroczystej profesji upływa zwykle 13-17 lat: 2 lata nowicjatu, 2-3 lata filozofii, magisterka (praca w dziele apostolskim, 2-3 lata), 3-4 lata teologii, święcenia, tertia probatio (trzecia probacja, 8-10 miesięcy).
• Generał na całe życie – tzw. „czarny papież” wybierany jest dożywotnio (do 2008 r. zawsze bezwzględnie; obecnie generał może złożyć rezygnację, jak uczynił to Peter Hans Kolvenbach w 2008 r.).

Wzór tej duchowości streszcza dewiza Ad Maiorem Dei Gloriam (skrót: AMDG) – „Na większą chwałę Bożą”. Słowo „większą” (maiorem) jest tu kluczowe: ignacjański magis oznacza ciągłe pytanie o to, co bardziej służy Bogu i zbawieniu dusz w konkretnej sytuacji. Jan Paweł II w przemówieniu do 34. Kongregacji Generalnej (5 stycznia 1995) przypomniał, że „magis jest tym, co jest właściwe duchowości ignacjańskiej”.

Ćwiczenia duchowne jako fundament formacji

Niewielka książeczka licząca w wydaniu krytycznym około 100 stron tekstu (pierwsze pełne wydanie: Rzym 1548, papież Paweł III zatwierdził je brevem Pastoralis officii) jest narzędziem, a nie podręcznikiem do czytania. Ignacy pisze w adnotacji 1: „Pod nazwą Ćwiczeń duchownych rozumie się wszelki sposób przygotowania i usposobienia duszy do usunięcia wszystkich uczuć nieuporządkowanych”.

Klasyczne Ćwiczenia trwają 30 dni i dzielą się na cztery tygodnie:

1. Tydzień I – oczyszczenie: medytacje o grzechu, o trzech grzechach (anioła, Adama i Ewy, „jakiegoś człowieka, który za jeden grzech śmiertelny poszedł do piekła”), o piekle. Cel: skrucha i wyrwanie się z grzechu.
2. Tydzień II – oświecenie: kontemplacja życia Jezusa od Wcielenia do Niedzieli Palmowej. Centralne miejsce zajmuje medytacja „O Królestwie Chrystusa” i „O dwóch sztandarach”. Tu rekolektant dokonuje wyboru (electio) stanu życia.
3. Tydzień III – zjednoczenie z cierpiącym Chrystusem: kontemplacja Męki od Ostatniej Wieczerzy do złożenia w grobie.
4. Tydzień IV – radość Zmartwychwstałego: kontemplacje od chrystofanii do Wniebowstąpienia, zwieńczone Contemplatio ad amorem – kontemplacją dla uzyskania miłości.

W praktyce duszpasterskiej rekolekcje 30-dniowe odbywa się raz lub dwa razy w życiu jezuity (w nowicjacie i podczas trzeciej probacji). Świeckim oferuje się formy skrócone: 8-dniowe, weekendowe, a także Ćwiczenia w życiu codziennym według adnotacji 19 – rozłożone na 9 miesięcy, po godzinie modlitwy dziennie i jednym spotkaniu z kierownikiem duchowym tygodniowo.

Konkretne techniki ignacjańskie, które weszły do skarbca duchowości całego Kościoła:

• Rachunek sumienia szczegółowy (ang. examen) – 15 minut codziennie, pięć kroków: dziękczynienie, prośba o światło, przegląd dnia, skrucha, postanowienie.
• Rozeznawanie duchów – reguły z Tygodnia I (14 reguł) i Tygodnia II (8 reguł) o pociechach i strapieniach, pomagające odróżnić poruszenia od „ducha dobrego” i „ducha złego”.
• Aplikacja zmysłów – wyobrażeniowe wchodzenie w scenę ewangeliczną przez zmysły (widzieć osoby, słyszeć słowa, dotykać miejsca).
• Composito loci – „ustalenie miejsca” przez wyobraźnię przed każdą medytacją.

Misje zagraniczne i Franciszek Ksawery

Bulla założycielska kładła nacisk na „rozkrzewianie wiary” (propagatio fidei), co od początku oznaczało misje pozaeuropejskie. Już w 1541 roku Franciszek Ksawery (1506-1552) wypłynął z Lizbony jako legat papieski do Indii Wschodnich. W ciągu 11 lat ewangelizował Goa, wybrzeże Malabarskie, Cejlon, Malakkę, Moluki, Japonię (1549-1551, jako pierwszy chrześcijański misjonarz na archipelagu) i zmarł 3 grudnia 1552 r. na wyspie Sancian u wybrzeży Chin, czekając na pozwolenie wjazdu do Cesarstwa.

Franciszek Ksawery i Ignacy Loyola zostali kanonizowani razem 12 marca 1622 r. przez papieża Grzegorza XV. Pius X w 1904 r. ogłosił Ksawerego patronem misji katolickich (wraz z Teresą od Dzieciątka Jezus, która patronką została w 1927 r.).

Misje jezuickie wypracowały metodę zwaną akomodacją – dostosowywaniem przekazu Ewangelii do kultury miejscowej. Matteo Ricci (1552-1610) w Chinach studiował konfucjanizm, przyjął strój uczonego mandaryna i prezentował chrześcijaństwo jako dopełnienie tradycji konfucjańskiej. Roberto de Nobili (1577-1656) w Indiach przyjął strój braminskiego sannjasina. Spór o ryty chińskie i malabarskie ciągnął się przez ponad sto lat i zakończył się decyzjami Klemensa XI (1715, bulla Ex illa die) i Benedykta XIV (1742, Ex quo singulari), które zabroniły akomodacji. Dopiero Pius XII w instrukcji Plane compertum est z 8 grudnia 1939 r. odwołał te zakazy.

Drugim wielkim eksperymentem misyjnym były redukcje paragwajskie (1609-1768) – wspólnoty Indian Guarani prowadzone przez jezuitów na pograniczu Paragwaju, Argentyny i Brazylii. W szczycie istnienia (lata 30. XVIII w.) 30 redukcji liczyło ok. 140 tysięcy mieszkańców. Stanowiły one model społeczeństwa opartego na własności wspólnej, samowystarczalności, edukacji i obronie przed łowcami niewolników (bandeirantes).

Kasata zakonu w 1773 roku i przywrócenie w 1814

21 lipca 1773 r. papież Klemens XIV pod naciskiem dworów burbońskich (Hiszpanii, Francji, Portugalii, Neapolu) wydał brewe Dominus ac Redemptor, kasując Towarzystwo Jezusowe na całym świecie. W chwili kasaty zakon liczył około 23 000 członków w 41 prowincjach, prowadził ponad 800 kolegiów. Generał Lorenzo Ricci został uwięziony w Zamku Świętego Anioła, gdzie zmarł 24 listopada 1775 r., nie odzyskawszy wolności.

Paradoksalnie zakon przetrwał w Rosji Katarzyny II i Prusach Fryderyka II, które odmówiły promulgacji brewe kasującego. Carycy potrzebni byli wykładowcy w Połocku i Mohylewie, król pruski cenił jezuickie szkoły na Śląsku. Pius VI w 1782 r. ustnie potwierdził istnienie zakonu w Rosji, Pius VII w 1801 r. zalegalizował to brewem Catholicae fidei, a 7 sierpnia 1814 r. bullą Sollicitudo omnium ecclesiarum przywrócił Towarzystwo na całym świecie. Po przywróceniu zakon liczył zaledwie ok. 600 członków – musiał się odbudowywać niemal od zera.

Jezuici w Polsce – 460 lat obecności

Pierwsi jezuici przybyli do Polski w 1564 r. na zaproszenie kardynała Stanisława Hozjusza, biskupa warmińskiego, który osadził ich w Braniewie. Kolegium braniewskie (1565) stało się pierwszą w Polsce szkołą jezuicką, a wkrótce centrum kontrreformacji w prowincji pruskiej. W ciągu kilku dekad powstały kolegia w Pułtusku (1566), Wilnie (1570 – od 1579 r. Akademia Wileńska, druga po Krakowie uczelnia Rzeczypospolitej), Poznaniu (1571), Jarosławiu (1573), Lublinie (1582) i kilkudziesięciu innych miastach.

Najważniejsze postacie jezuitów polskich:

• Św. Stanisław Kostka SJ (1550-1568) – zmarł jako 18-letni nowicjusz w Rzymie 15 sierpnia; patron Polski (od 1671), patron młodzieży, kanonizowany przez Benedykta XIII w 1726 r.
• Św. Andrzej Bobola SJ (1591-1657) – misjonarz Polesia, zamęczony przez Kozaków w Janowie Poleskim 16 maja 1657 r.; patron Polski (od 2002), kanonizowany przez Piusa XI w 1938 r. Jego nienaruszone ciało spoczywa w sanktuarium przy ul. Rakowieckiej w Warszawie.
• Św. Melchior Grodziecki SJ (1584-1619) – męczennik z Koszyc, kanonizowany w 1995 r.
• Ks. Piotr Skarga SJ (1536-1612) – kaznodzieja Zygmunta III Wazy, autor Żywotów świętych (pierwsze wyd. 1579, w XVI w. drugi najczęściej drukowany tekst w języku polskim po Biblii) i Kazań sejmowych (1597).
• Ks. Jakub Wujek SJ (1541-1597) – autor tłumaczenia Biblii (Nowy Testament 1593, całość 1599), które było oficjalnym tekstem liturgicznym w Polsce aż do Biblii Tysiąclecia (1965).
• Ks. Mateusz Kazimierz Sarbiewski SJ (1595-1640) – „Horacy chrześcijański”, poeta laureatus Urbana VIII.

Po przywróceniu zakonu w 1814 r. działalność na ziemiach polskich była utrudniona przez zabory. Obecnie w Polsce działają dwie prowincje jezuickie: Prowincja Wielkopolsko-Mazowiecka (siedziba: Warszawa, ul. Rakowiecka 61) i Prowincja Polski Południowej (siedziba: Kraków, ul. Kopernika 26). Według danych z 2024 r. w Polsce posługuje ok. 600 jezuitów w 40 wspólnotach.

Dzieła apostolskie jezuitów – edukacja, parafie, duszpasterstwa

Konstytucje Towarzystwa Jezusowego (część IV) poświęcają edukacji więcej miejsca niż jakiejkolwiek innej formie apostolatu. Ratio Studiorum – jezuicki program nauczania zatwierdzony w 1599 r. przez generała Claudio Acquavivę – przez ponad dwa wieki kształtował szkolnictwo w całej Europie katolickiej. Łączył studia humanitatis (gramatyka, retoryka, poetyka), filozofię i teologię z zasadą pietas litterata – pobożności połączonej z wykształceniem.

Współczesne dzieła jezuitów w Polsce obejmują:

• Akademia Ignatianum w Krakowie – uczelnia z prawami państwowymi, wydziały: filozoficzny, pedagogiczny, prawa.
• Papieski Wydział Teologiczny „Bobolanum” w Warszawie – kontynuator Kolegium św. Andrzeja Boboli.
• Liceum jezuickie w Gdyni, Mysłowicach, Nowym Sączu – kontynuacja tradycji Ratio Studiorum.
• Wydawnictwo WAM (założone 1872) – jeden z największych wydawców katolickich w Polsce, ok. 400 tytułów rocznie.
• Miesięcznik „Życie Duchowe”, dwumiesięcznik „Posłaniec Serca Jezusowego”, portal Deon.pl.
• Centra duchowości w Częstochowie (Dom Rekolekcyjny „Górka”), Zakopanem („Górka”), Czechowicach-Dziedzicach, Falenicy, Gdyni – prowadzące Ćwiczenia 8-dniowe i tematyczne.
• Jezuicka Służba Uchodźcom Polska (JRS Polska) – oddział międzynarodowej Jesuit Refugee Service założonej w 1980 r. przez generała Pedro Arrupe.

Parafie powierzone jezuitom w Polsce to m.in. parafia św. Andrzeja Boboli w Warszawie (sanktuarium narodowe), parafia św. Barbary w Krakowie (przy Rynku Głównym), parafia Najświętszego Serca Jezusowego w Łodzi. W naszej archidiecezji warto zwrócić uwagę, jak różne wspólnoty zakonne uzupełniają duszpasterstwo diecezjalne – więcej o tym w opracowaniu zakony męskie w Kościele katolickim oraz w przewodniku rekolekcje ignacjańskie – jak się zapisać.

Papież Franciszek – pierwszy jezuita na Stolicy Piotrowej

13 marca 2013 r. konklawe wybrało Jorge Mario Bergoglia SJ (ur. 1936) – arcybiskupa Buenos Aires – na 266. papieża. Przyjął on imię Franciszek, nawiązując do świętego z Asyżu, ale formacja Bergoglia była ignacjańska. Wstąpił do nowicjatu jezuitów 11 marca 1958 r., święcenia kapłańskie przyjął 13 grudnia 1969 r., ostatnie śluby złożył 22 kwietnia 1973 r. W latach 1973-1979 był prowincjałem argentyńskim, w 1992 r. został biskupem pomocniczym, w 1998 r. arcybiskupem Buenos Aires, w 2001 r. kardynałem.

Pontyfikat Franciszka uczynił duchowość ignacjańską obecną w nauczaniu papieskim w stopniu nieznanym wcześniej. Encyklika Laudato si’ (2015) przywołuje Contemplatio ad amorem z Ćwiczeń (LS 233-234). Adhortacja Evangelii gaudium (2013) wprost odwołuje się do rozeznawania duchów (EG 50, 154). W Gaudete et exsultate (2018) numery 166-175 stanowią praktyczne wprowadzenie do rozeznawania ignacjańskiego.

Kluczowe daty i postacie – tabela syntetyczna

Charyzmat ignacjański dla świeckich – Wspólnota Życia Chrześcijańskiego

Soborowa konstytucja Lumen gentium (rozdz. V) przypomniała powszechne powołanie do świętości, a charyzmaty zakonne zaczęły być coraz szerzej udostępniane świeckim. Tradycyjne sodalicje mariańskie, zakładane przez jezuitów od 1563 r. (pierwsza w Kolegium Rzymskim założona przez Jana Leuniza SJ), w 1968 r. przekształciły się we Wspólnotę Życia Chrześcijańskiego (WŻCh; ang. CLC – Christian Life Community). Zasady ogólne WŻCh zatwierdziła Stolica Apostolska w 1990 r.

WŻCh w Polsce liczy ok. 800 członków w 80 wspólnotach. Spotkania (zwykle co dwa tygodnie po 2 godziny) prowadzą do rozeznawania osobistego i wspólnotowego oraz do „trybu życia apostolskiego”. Element programu: roczne rekolekcje, lektura źródeł ignacjańskich, kierownictwo duchowe.

Drugą drogą formacji świeckich jest Apostolstwo Modlitwy (od 1844 r., założone w Vals przez Francisco-Xaviera Gauteleta SJ), które papież Franciszek w 2018 r. przekształcił w Pope’s Worldwide Prayer Network. Comiesięczne intencje papieża i propozycja „od serca do serca” docierają do ok. 35 milionów osób na świecie.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego jezuici nazywani są „czarnymi papieżami”?

Określenie odnosi się do przełożonego generalnego Towarzystwa Jezusowego, nie do całego zakonu. „Czarny” – od koloru sutanny (w odróżnieniu od białej papieskiej), „papież” – ze względu na zakres władzy: generał dożywotnio rządzi największym zakonem męskim w Kościele (ok. 14 000 członków w 2024 r.). Obecnym generałem (od 14 października 2016 r.) jest o. Arturo Sosa SJ, Wenezuelczyk, 31. następca Ignacego.

Czym różni się duchowość ignacjańska od franciszkańskiej czy benedyktyńskiej?

Benedyktyni żyją regułą ora et labora w stabilnej wspólnocie klasztornej, z chórowym oficjum jako centrum dnia. Franciszkanie podkreślają radykalne ubóstwo i bliskość natury. Jezuici stawiają na mobilność, akademickie wykształcenie, rozeznawanie i misję – co Ignacy ujął w obrazie „znaleźć Boga we wszystkich rzeczach” (KKK 2014 cytuje tę zasadę w kontekście powszechnego powołania do świętości).

Czy świecki może odprawić Ćwiczenia duchowne?

Tak. Ćwiczenia od początku były pomyślane dla świeckich – Ignacy prowadził je jako świecki w Manresie, Barcelonie i Paryżu, zanim został kapłanem (święcenia 1537). W Polsce 8-dniowe rekolekcje ignacjańskie prowadzą m.in. domy w Czechowicach-Dziedzicach, Częstochowie („Górka”), Zakopanem, Falenicy. Forma „w życiu codziennym” (adnotacja 19) trwa 9 miesięcy bez wyjeżdżania.

Co znaczy skrót IHS na pieczęci jezuitów?

IHS to pierwsze trzy litery imienia Jezus w alfabecie greckim (ΙΗΣΟΥΣ – jota, eta, sigma). Średniowieczna interpretacja łacińska to Iesus Hominum Salvator („Jezus Zbawiciel ludzi”). Monogram używał już św. Bernardyn ze Sieny († 1444), a Ignacy uczynił go godłem Towarzystwa. Na pieczęci towarzyszą mu trzy gwoździe Chrystusowe i wieniec promieni.

Czy jezuici są kapłanami?

Towarzystwo Jezusowe jest zakonem mieszanym – składa się z kapłanów (większość) i braci zakonnych (fratres coadiutores). Kandydaci dzielą się od początku formacji na „scholastyków” (przygotowujących się do święceń) i „braci” (powołanych do posługi pomocniczej bez święceń). Bracia jezuici prowadzą administrację, dzieła charytatywne, pracownie artystyczne, archiwa.

Jakie są aktualne intencje papieża Franciszka odnośnie roli jezuitów?

W przemówieniu do 36. Kongregacji Generalnej (24 października 2016) Franciszek wskazał trzy zadania: „prosić nieustannie o pocieszenie”, „dać się poruszyć Panu wiszącym na krzyżu”, „czynić dobro w duchu Kościoła”. W liście do generała o. Sosy z 2019 r. zatwierdził cztery Preferencje Apostolskie Powszechne na lata 2019-2029: 1) wskazywać drogę do Boga przez Ćwiczenia i rozeznawanie, 2) iść z ubogimi, wykluczonymi, zranionymi w godności, 3) towarzyszyć młodym w tworzeniu przyszłości pełnej nadziei, 4) troska o wspólny dom (zgodnie z Laudato si’).

Gdzie w Polsce znajdują się sanktuaria związane z jezuitami?

Najważniejsze to: sanktuarium św. Andrzeja Boboli w Warszawie (ul. Rakowiecka 61) z relikwiami świętego, sanktuarium św. Stanisława Kostki w Rostkowie koło Przasnysza (miejsce urodzenia), sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia w Starej Wsi koło Brzozowa (dom rekolekcyjny), kościół św. Barbary w Krakowie z grobami jezuickich uczonych.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.