Empora – balkon dla chóru i organów

Empora – definicja i miejsce w architekturze sakralnej

Empora (z łac. emporium, niem. Empore) to wzniesiona galeria wewnątrz kościoła, najczęściej umieszczona nad wejściem głównym w przeciwległym końcu nawy względem prezbiterium. Pełni funkcję balkonu dla chóru śpiewaczego, organów piszczałkowych oraz wiernych w okresie wzmożonej frekwencji (Pasterka, Rezurekcja, odpust parafialny). W literaturze polskiej spotykane są synonimy: chór muzyczny, chór organowy oraz kruchta wyższa, choć ten ostatni termin bywa mylący – kruchta to przedsionek przy parterze.

W kościele parafialnym w Goliszowie empora znajduje się na wysokości około 4,2 metra nad posadzką nawy, jest dostępna kręconymi schodami umieszczonymi w narożniku południowo-zachodnim i podtrzymywana dwiema kolumnami z piaskowca. Konstrukcja drewniana z balustradą o wysokości 95 cm spełnia obowiązujące normy bezpieczeństwa (PN-EN ISO 14122-3 dla balustrad wewnętrznych – minimum 90 cm).

Empora nie jest jedynie elementem inżynierskim. Sobór Watykański II w konstytucji Sacrosanctum Concilium (nr 112) przypomina, że „tradycja muzyczna całego Kościoła stanowi skarbiec nieocenionej wartości, wybijający się ponad inne sztuki, przede wszystkim przez to, że śpiew kościelny związany ze słowami jest nieodzowną oraz integralną częścią uroczystej liturgii”. Miejsce, z którego płynie ten śpiew, ma więc znaczenie teologiczne, a nie tylko akustyczne.

Historia empory – od bizantyjskich katechumenów do baroku

Początki empory sięgają wczesnochrześcijańskich bazylik. W IV-VI wieku w kościołach syryjskich i bizantyjskich budowano galerie nazywane greckim terminem katechumeneion (gr. katēchoúmenoi – „pouczani”), gdzie zasiadali katechumeni – kandydaci do chrztu, którzy zgodnie z dyscypliną disciplina arcani nie mogli uczestniczyć w liturgii eucharystycznej. Bazylika Hagia Sophia w Konstantynopolu (konsekrowana w 537 r.) posiada empory o powierzchni przekraczającej 7800 m2.

Średniowiecze – empora cesarska i klasztorna

W okresie karolińskim i ottońskim (VIII-XI w.) rozwinęła się tzw. empora cesarska (niem. Kaiserempore) – galeria zachodnia, z której cesarz uczestniczył w liturgii oddzielony od ludu. Klasycznym przykładem jest kaplica pałacowa w Akwizgranie (Pfalzkapelle, konsekrowana w 805 r. przez papieża Leona III), gdzie tron Karola Wielkiego umieszczono na pierwszym piętrze empory. W kościołach klasztornych żeńskich (np. cysterskich) empora służyła zakonnicom oddzielonym kratą od ludu – rozwiązanie zachowane do dziś w klauzurze klarysek.

Reformacja i barok – empora dla wszystkich

Reformacja luterańska w XVI wieku przekształciła emporę w miejsce dla ogółu wiernych – rozbudowano ją w dwóch, a nawet trzech kondygnacjach (Frauenkirche w Dreźnie, 1726-1743). W Kościele katolickim doby kontrreformacji empora stała się przede wszystkim miejscem dla organistów i scholi – barokowe organy o 30-50 głosach wymagały znacznej powierzchni roboczej (minimum 25-40 m2 dla samej szafy organowej).

Funkcja liturgiczna empory w obrządku rzymskokatolickim

Empora pełni dziś przede wszystkim funkcję muzyczną. Instrukcja Musicam Sacram (1967) Świętej Kongregacji Obrzędów wskazuje w nr 23, że „miejsce chóru i orkiestry powinno być tak rozmieszczone, aby wyraźnie ukazywało, że chór i muzycy są częścią zgromadzonego ludu i pełnią w nim szczególną funkcję”. Praktycznie oznacza to, że schola czy chór parafialny umieszczone na emporze nie tworzą „występu”, lecz służą zgromadzeniu liturgicznemu.

Funkcje empory w polskiej parafii:

• Stanowisko organisty – kontuar organów piszczałkowych lub konsola organów elektronicznych (np. Johannus Studio 350, Viscount Sonus 40)
• Schola/chór parafialny – przeciętnie 8-25 osób w polskiej parafii, w zależności od wielkości wspólnoty
• Sekcja instrumentalna w wielkie uroczystości – skrzypce, wiolonczela, trąbka (np. tradycyjne Veni Creator w Zesłanie Ducha Świętego, intrada na Rezurekcję)
• Miejsce rezerwowe dla wiernych w Boże Narodzenie i Wielkanoc – empora w Goliszowie pomieści dodatkowych 35-45 osób
• Archiwum nutowe – szafa z partyturami, śpiewnikami (Droga do nieba, Siedlecki, Exsultate Deo)

Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 1156 przypomina, że „tradycja muzyczna Kościoła powszechnego tworzy skarbiec nieocenionej wartości, który góruje nad innymi sztukami, zwłaszcza przez to, że śpiew święty, związany ze słowami, jest nieodzowną i integralną częścią uroczystej liturgii”. Empora jest fizycznym miejscem przechowywania i wykonywania tego skarbca.

Organy piszczałkowe – serce empory

Większość polskich empor mieści prospekt organowy – widoczną fasadę instrumentu. Organy piszczałkowe to instrument wymagający precyzyjnych parametrów konstrukcyjnych i klimatycznych:

Parametry techniczne typowych organów parafialnych

Empora musi udźwignąć obciążenie statyczne od 600 do 2200 kg dla organów małych (8-12 głosów), do 8000 kg dla instrumentów średniej wielkości. Polski producent W. Kamiński (Warszawa), Zakłady Organowe Truszczyński czy firma Kamiński Truszczyński (Włocławek) projektują instrumenty z uwzględnieniem rozkładu masy na konstrukcję drewnianą lub kamienną empory.

Konserwacja organów

Coroczna konserwacja obejmuje strojenie (8-15 godzin dla instrumentu 12-głosowego, koszt 2500-5000 zł), czyszczenie piszczałek, sprawdzenie mieszków i przewodów wiatrowych oraz regulację traktury. Generalny remont organów (raz na 50-80 lat) to wydatek 150 000 – 600 000 zł, często finansowany z dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (program „Ochrona zabytków”) lub Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Akustyka empory – dlaczego śpiew z góry brzmi inaczej

Empora pełni funkcję akustycznego „rezonatora kierunkowego”. Dźwięk emitowany z wysokości 4-6 metrów rozchodzi się w przestrzeni nawy bez przeszkód (głowy stojących wiernych nie absorbują wysokich częstotliwości), a kopuła lub sklepienie kolebkowe odbija fale dźwiękowe z opóźnieniem 0,8-2,5 sekundy – co tworzy charakterystyczne „kościelne pogłosowanie” (czas pogłosu RT60).

Parametry akustyczne typowego polskiego kościoła parafialnego (kubatura 3000-8000 m3):

• Czas pogłosu RT60: 2,5-4,5 sekundy dla częstotliwości 500-1000 Hz (świątynia pusta), 1,8-3,2 s gdy wypełniona wiernymi
• Absorpcja sedes obite tkaniną: współczynnik alpha = 0,45-0,60 (drewniane bez poduszek tylko 0,08-0,12)
• Poziom dźwięku organów tutti: 95-110 dB(A) w odległości 5 m od prospektu
• Tło akustyczne: 30-40 dB(A) – świątynia jest naturalnie cicha

Dla porównania, koncerty muzyki klasycznej w salach koncertowych dążą do RT60 = 1,8-2,2 s, a sala konferencyjna ma RT60 = 0,4-0,8 s. Świątynia chrześcijańska została historycznie zaprojektowana właśnie dla śpiewu chóralnego i muzyki organowej – długi pogłos „rozmywa” dysonanse i wzmacnia harmonie.

Empora a śpiew liturgiczny – Magnificat, psalmy, hymny

Z empory płynie śpiew, który jest integralną częścią liturgii. Magnificat Maryi (Łk 1,46-55) – „Wielbi dusza moja Pana” – wykonywany podczas nieszporów, należy do najczęstszych repertuarów parafialnych chórów. Podobnie psalm responsoryjny każdej Mszy świętej zgodnie z OWMR (Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego) nr 61 powinien być śpiewany, a nie tylko recytowany.

Repertuar empory w typowej polskiej parafii w cyklu rocznym:

1. Adwent: Roratniki, Hejnał wszyscy zaśpiewajmy, Spuśćcie nam na ziemskie niwy, gregoriańskie Rorate caeli
2. Boże Narodzenie: 60+ kolęd polskich, najstarsze z XV wieku (Anioł pasterzom mówił), Bóg się rodzi Franciszka Karpińskiego (1792)
3. Wielki Post: Gorzkie Żale (od 1707 r., ks. Wawrzyniec Benik), Drogi Krzyżowe, suplikacje Święty Boże
4. Wielkanoc: Wesoły nam dzień dziś nastał, Otrzyjcie już łzy, Zwycięzca śmierci, łacińskie Regina caeli
5. Okres Zwykły: psalmy responsoryjne (Lekcjonarz mszalny), pieśni eucharystyczne, maryjne (Apel Jasnogórski codziennie po wieczornej Mszy)

Papież Benedykt XVI w adhortacji Sacramentum Caritatis (2007, nr 42) napisał: „W odniesieniu do śpiewu liturgicznego należy strzec się, by w wyborze repertuaru i sposobu wykonania zachować równowagę pomiędzy autentycznością artystyczną a tym, by lud Boży naprawdę uczestniczył w śpiewie”. Empora jest miejscem, gdzie ta równowaga rozstrzyga się w praktyce – organista i schola muszą dobrać tempo, tonację i ozdobniki tak, aby zgromadzeniu pomóc, a nie przeszkodzić w modlitwie śpiewanej.

Organista i schola – posługa z empory

Organista parafialny w Polsce to pracownik kościelny zatrudniany na umowę o pracę lub zlecenie. Średnie wynagrodzenie wynosi 1800-3500 zł brutto miesięcznie w małych parafiach (do 3000 wiernych), 4000-7000 zł w parafiach miejskich średnich, do 10 000 zł w katedrach. Wymagane wykształcenie: minimum ukończony Diecezjalny Kurs Organistowski (3 lata) lub Studium Organistowskie, optymalnie – dyplom Akademii Muzycznej, specjalność organy kościelne.

Obowiązki organisty z empory

• Akompaniament do Mszy świętych (niedziela: 4-5 Mszy, dzień powszedni: 1-2)
• Akompaniament do nabożeństw (różaniec, droga krzyżowa, gorzkie żale, nieszpory, koronka)
• Akompaniament do sakramentów (chrzty, śluby, pogrzeby – około 80-150 rocznie w parafii 5000 wiernych)
• Prowadzenie chóru/scholi (próby 1-2 razy w tygodniu)
• Nauka pieśni z dziećmi przed Pierwszą Komunią Świętą
• Dbałość o instrument (codzienne włączanie/wyłączanie, monitorowanie wilgotności)

Schola parafialna w Goliszowie liczy obecnie 14 osób (8 sopranów, 4 alty, 2 tenory) i prowadzi próby w soboty 18:30-20:00. Schola dziecięca Boże iskierki (24 dzieci w wieku 7-13 lat) spotyka się w piątki o 17:00. Obie wspólnoty występują z empory, choć podczas Mszy z udziałem dzieci schola dziecięca śpiewa z przodu kościoła – dla lepszego kontaktu wizualnego z rodzicami i katechetką.

Bezpieczeństwo i przepisy techniczne

Empora jako konstrukcja użytkowa podlega Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Choć kościoły mają szczególny status (art. 5 ust. 2), nowo budowane lub remontowane empory muszą spełniać:

• Wysokość balustrady minimum 90 cm dla użytkowania ogólnego, 110 cm jeśli różnica wysokości przekracza 12 m
• Prześwit między tralkami maksymalnie 12 cm (zabezpieczenie przed wypadnięciem dziecka)
• Obciążenie użytkowe minimum 5,0 kN/m2 (zgromadzenia publiczne)
• Szerokość schodów minimum 90 cm w świetle, kąt nachylenia do 38 stopni
• Oświetlenie ewakuacyjne minimum 1 lx na osi schodów (norma PN-EN 1838)
• Klasa odporności ogniowej elementów konstrukcyjnych R60 dla kościoła powyżej 1000 osób

Proboszcz odpowiada za stan techniczny empory – obowiązkowy przegląd budowlany co 5 lat (Prawo budowlane, art. 62), co roku przegląd okresowy elementów drewnianych konstrukcji. Koszt ekspertyzy konstrukcyjnej empory zabytkowej: 3000-8000 zł.

Empory w kościołach zabytkowych – konserwacja

W Polsce zarejestrowanych jest ponad 13 000 zabytkowych kościołów i kaplic. Empory drewniane wymagają systematycznej konserwacji – szczególnie wrażliwe na:

• Kornika (Anobium punctatum, Hylotrupes bajulus) – leczenie preparatami typu Imprex, Bochemit Forte, koszt 80-150 zł/m2
• Wilgotność – drewno dębowe, sosnowe i lipowe puchnie i pęka przy wahaniach RH powyżej 20% rocznie
• Pożar – empora z deskami sosnowymi grubości 25 mm spala się w 20-30 minut; impregnacja ogniochronna (Fobos M4, Ognioster) wymagana co 8-12 lat
• Polichromia – barokowe i rokokowe empory pokryte malowidłami wymagają konserwacji konserwatorskiej, koszt 2000-6000 zł/m2 (uprawnienia konserwatorskie MKiDN)

Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków musi zatwierdzić każdą ingerencję w emporę wpisaną do rejestru zabytków. Procedura trwa 30-60 dni, wymaga dokumentacji fotograficznej, opisu technologii i CV konserwatora z uprawnieniami.

Empora w teologii przestrzeni sakralnej

Architektura sakralna w nauczaniu Kościoła nie jest neutralna teologicznie. Konstytucja Sacrosanctum Concilium Soboru Watykańskiego II (nr 122-124) podkreśla, że „Kościół nigdy nie uważał żadnego stylu artystycznego za swój własny, lecz uznawał style wszystkich epok”. Empora może być więc romańska (kamienna, prosta), gotycka (smukła, z maswerkami), barokowa (wybrzuszona, z herbami fundatorów), klasycystyczna (z kolumnami jońskimi) lub współczesna (żelbetowa, z balustradą szklaną).

Św. Jan Paweł II w Liście do artystów (1999) pisał: „Aby przekazać orędzie, które powierzył mu Chrystus, Kościół potrzebuje sztuki”. Empora jest jednym z miejsc, gdzie sztuka muzyczna i sztuka architektoniczna spotykają się w służbie liturgii. Wybór konkretnych rozwiązań – dębowa balustrada toczona czy żelazna kuta, prospekt organowy złocony czy matowy – to decyzja teologiczna o tym, jak parafia rozumie piękno wiary.

Papież Franciszek w adhortacji Evangelii Gaudium (2013, nr 167) podkreśla, że „głoszenie Chrystusa oznacza ukazywanie, że wierzyć w Niego i iść za Nim to nie tylko rzecz prawdziwa i sprawiedliwa, lecz również piękna”. Piękno empory – jej proporcje, materiał, ozdoby – jest formą ewangelizacji niewerbalnej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każdy kościół musi mieć emporę?

Nie. Empora nie jest obowiązkowym elementem architektury sakralnej. Kościoły posoborowe (po 1965 r.) coraz częściej rezygnują z empory na rzecz miejsca dla chóru bezpośrednio w prezbiterium lub po bokach nawy – zgodnie z postulatem Musicam Sacram nr 23 o widocznej obecności chóru w zgromadzeniu liturgicznym. Wymagana jest natomiast przestrzeń dla organów i organisty oraz miejsce dla scholi.

Czy wierni mogą wchodzić na emporę?

Tak, o ile empora nie jest oznakowana jako miejsce zarezerwowane. W praktyce wiele polskich parafii ogranicza dostęp do organisty, chóru i osób wyznaczonych – głównie ze względu na bezpieczeństwo (wąskie schody) oraz akustykę (rozmowy na emporze nagłaśniają się w nawie). W Pasterkę i Rezurekcję empora bywa udostępniana jako dodatkowe miejsce siedzące lub stojące.

Dlaczego organy są właśnie na emporze, a nie z przodu kościoła?

Trzy powody. Po pierwsze – akustyka: dźwięk organów z tyłu kościoła „wlewa się” w nawę i otacza wiernych z każdej strony, podczas gdy z przodu skupiałby się przy prezbiterium. Po drugie – prymat ołtarza: wzrok wiernych podczas Mszy ma być skierowany na ołtarz, a nie na organy. Po trzecie – tradycja architektoniczna sięgająca średniowiecza, gdy empora zachodnia była miejscem „świata” (cesarz, fundator) w opozycji do prezbiterium wschodniego („niebo”).

Czy można rozbudować emporę w istniejącym kościele?

Tak, ale wymaga to pozwolenia na budowę (jeśli zmienia konstrukcję), zgody konserwatora zabytków (jeśli kościół jest wpisany do rejestru) oraz zgody kurii biskupiej – zgodnie z kanonem 1216 KPK („budowanie i naprawa kościołów ma się dokonywać z zachowaniem zasad i norm liturgii i sztuki sakralnej”). Procedura trwa 6-18 miesięcy, koszt rozbudowy: 80 000 – 400 000 zł.

Co robić, gdy empora skrzypi lub się ugina?

Należy natychmiast ograniczyć użytkowanie i wezwać inżyniera konstruktora z uprawnieniami budowlanymi do oceny technicznej. Skrzypienie drewnianej empory może wynikać z naturalnego „pracowania” drewna (zmiany wilgotności), ale ugięcie powyżej 1/250 rozpiętości (np. 2 cm na 5-metrowej empory) świadczy o uszkodzeniu konstrukcji. Koszt ekspertyzy: 2000-5000 zł, koszt naprawy: 15 000 – 100 000 zł w zależności od skali.

Czy podczas ślubu można śpiewać z empory, czy musi być zespół z przodu?

Decyzja należy do proboszcza i organisty parafialnego. Zgodnie z Instrukcją Episkopatu Polski o muzyce kościelnej (2017), pierwszeństwo ma organista parafialny grający z empory na organach kościoła. Zewnętrzne zespoły (śpiew solowy, instrumenty dodatkowe) wymagają zgody proboszcza i muszą wykonywać wyłącznie repertuar liturgiczny – nie świecki. Zob. też muzyka ślubna w liturgii katolickiej oraz rola organisty parafialnego.

Jak ogrzewa się emporę zimą?

Ogrzewanie empory jest trudne ze względu na unoszenie się ciepłego powietrza pod sklepienie. Najczęściej stosuje się ogrzewanie miejscowe – promienniki podczerwieni nad miejscem organisty (1500-3000 W), grzejniki elektryczne pod ławkami chóru lub mata grzewcza pod nogami. Temperatura empory nie powinna spadać poniżej 8 stopni Celsjusza (ryzyko pękania piszczałek organowych) ani przekraczać 22 stopni (rozstrojenie instrumentu). Koszt sezonu ogrzewania empory: 800-2500 zł.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.