Don Bosco – apostoł młodzieży i salezjanie

Św. Jan Bosko – życie, misja i charyzmat założyciela salezjanów

Jan Melchior Bosko urodził się 16 sierpnia 1815 roku w Becchi, przysiółku wioski Castelnuovo d’Asti w Piemoncie (dziś Castelnuovo Don Bosco), w rodzinie ubogich rolników Franciszka Bosko i Małgorzaty Occhieny. Ojciec zmarł, gdy Janek miał niespełna dwa lata, pozostawiając matkę z trójką dzieci i schorowaną teściową. To „Mama Małgorzata” – jak nazywać ją będą wychowankowie Oratorium na Valdocco – ukształtowała w synu rzeczywistość, którą później przekształci w pedagogikę: pracę, modlitwę, radość i absolutne zaufanie Bożej Opatrzności.

W wieku dziewięciu lat Janek doznał słynnego „snu z 1824 roku” – prorockiej wizji, w której Pan Jezus i Maryja ukazali mu jego przyszłą misję wśród chłopców. Wilki przemieniały się w baranki, a Matka Boża mówiła: „Nie biciem, lecz łagodnością zdobędziesz tych przyjaciół.” Sen ten – który Don Bosco opisał w „Memoriach Oratorium” spisanych na polecenie papieża Piusa IX – stanie się kluczem hermeneutycznym całej jego pedagogiki i fundamentem przyszłego Towarzystwa Salezjańskiego.

Święcenia kapłańskie przyjął 5 czerwca 1841 roku w Turynie z rąk arcybiskupa Luigiego Fransoniego. Już 8 grudnia 1841, w uroczystość Niepokalanego Poczęcia NMP, w zakrystii kościoła św. Franciszka z Asyżu spotkał Bartłomieja Garellego – 16-letniego niepiśmiennego sierotę-murarza. Ta katecheza, rozpoczęta od „Zdrowaś Maryjo”, uważana jest za narodziny Oratorium Salezjańskiego. Św. Jan Bosko zmarł 31 stycznia 1888 roku w Turynie, beatyfikowany 2 czerwca 1929 przez Piusa XI, kanonizowany 1 kwietnia 1934 (Wielkanoc) tym samym papieżem. Jan Paweł II ogłosił go 31 stycznia 1989 roku „Ojcem i Nauczycielem młodzieży” w liście apostolskim Iuvenum Patris.

Turyn XIX wieku – kontekst społeczny narodzin charyzmatu salezjańskiego

Aby zrozumieć radykalność dzieła Don Bosko, trzeba osadzić je w realiach industrializującego się Piemontu. Turyn po 1848 roku to miasto, do którego z wsi napływają tysiące chłopców szukających pracy w cegielniach, kuźniach i fabrykach włókienniczych. Według statystyk z 1854 roku w Turynie funkcjonowało 13 więzień, a populacja nieletnich więźniów przekraczała 800. Don Bosco, odwiedzając więzienie Generala i Le Nuove, doszedł do diagnozy, którą później powtórzy w listach do dobroczyńców: większość tych chłopców znalazła się tam nie z powodu złej woli, lecz braku wychowania, pracy i religijnej formacji.

W odpowiedzi na tę sytuację powstało Oratorium na Valdocco – dzielnicy peryferyjnej Turynu, gdzie 12 kwietnia 1846 roku Don Bosco wynajął od niejakiego Francesco Pinardiego szopę, która stała się pierwszą stałą siedzibą dzieła. Tu zrodziło się charakterystyczne pięcioelementowe oratorium: dom, który przyjmuje; parafia, która ewangelizuje; szkoła, która przygotowuje do życia; podwórko, gdzie spotykają się przyjaciele (cortile). Ten model, sformalizowany w Konstytucjach Towarzystwa Salezjańskiego zatwierdzonych przez Piusa IX dekretem z 3 kwietnia 1874 roku, stał się matrycą tysięcy ośrodków salezjańskich na całym świecie.

System prewencyjny – rozum, religia i miłość wychowawcza

Sercem dziedzictwa Don Bosko jest system prewencyjny (sistema preventivo), wyłożony w krótkim traktacie napisanym w 1877 roku jako dodatek do regulaminu Domu Generalnego. Don Bosco przeciwstawia go systemowi represyjnemu, dominującemu wówczas w pedagogice państwowej i klerykalnej. Trzy filary, na których stoi – ragione, religione, amorevolezza (rozum, religia i miłość) – nie są przypadkowym zestawieniem.

Rozum oznacza, że wychowawca tłumaczy, przekonuje i odwołuje się do wolności wychowanka, a nie do strachu. Don Bosco pisał: „Trudno utrzymać dyscyplinę, nie tłumacząc dlaczego.” Religia to nie ozdoba programu, lecz jego fundament – regularna spowiedź (przynajmniej co 15 dni), Komunia święta (Don Bosco był prekursorem komunii częstej, na 50 lat przed dekretem Sacra Tridentina Synodus Piusa X z 1905 roku), nabożeństwo do Maryi Wspomożycielki i kult Najświętszego Sakramentu. Miłość wychowawcza (amorevolezza) to nie sentymentalizm – to obecność wychowawcy wśród chłopców, którą Don Bosco nazywał assistenza: „Niech młodzież nie tylko będzie kochana, lecz niech wie, że jest kochana.”

Sobór Watykański II w deklaracji Gravissimum Educationis (28 października 1965) o wychowaniu chrześcijańskim potwierdza intuicje Don Bosko, podkreślając rolę „klimatu przepełnionego duchem ewangelicznej wolności i miłości” (GE 8). Jan Paweł II w Iuvenum Patris nr 8 nazywa system prewencyjny „duchowym i pedagogicznym doświadczeniem, którego skuteczność potwierdziły owoce świętości.”

Założenie Towarzystwa Salezjańskiego – struktura i rozwój

18 grudnia 1859 roku, w pokoiku Don Bosko na Valdocco, 17 młodych ludzi (w tym przyszły bł. Michał Rua, pierwszy następca Don Bosko) podpisało akt założycielski Pobożnego Towarzystwa św. Franciszka Salezego. Wybór patrona nie był przypadkowy: św. Franciszek Salezy (1567-1622), biskup Genewy i doktor Kościoła, był uosobieniem łagodności, której Don Bosco chciał uczynić znakiem rozpoznawczym swoich synów. Aprobata diecezjalna nastąpiła w 1852 roku, papieska decretum laudis 1 lipca 1864, ostateczna aprobata Konstytucji – 3 kwietnia 1874 roku.

W 1872 roku, wspólnie z św. Marią Dominiką Mazzarello (1837-1881, kanonizowana 1951 przez Piusa XII), Don Bosco założył w Mornese Zgromadzenie Córek Maryi Wspomożycielki (FMA) – „salezjanki” – dla równoległej pracy z dziewczętami. W 1876 roku powstała trzecia gałąź – Stowarzyszenie Salezjanów Współpracowników (ASC), dla świeckich realizujących charyzmat w rodzinach i parafiach. Te trzy odnogi tworzą wraz z innymi 32 zgromadzeniami i instytutami inspirowanymi Don Bosko Rodzinę Salezjańską, liczącą obecnie ponad 400 tysięcy członków.

Statystyki Salezjanów Księdza Bosko (SDB) na rok 2024 (źródło: Annuario Pontificio): około 14 100 współbraci w 132 krajach, 1 826 wspólnot, prowadzących 1 700 szkół podstawowych i średnich, 92 instytuty wyższe (w tym Papieski Uniwersytet Salezjański w Rzymie), oraz sieć ośrodków młodzieżowych i parafii. Drugą co do wielkości żeńską rodziną zakonną w Kościele są Córki Maryi Wspomożycielki – ok. 11 200 sióstr w 97 krajach.

Misje salezjańskie – od Patagonii do Azji Wschodniej

11 listopada 1875 roku, podczas uroczystej liturgii w bazylice Maryi Wspomożycielki w Turynie, Don Bosco pożegnał pierwszą wyprawę misyjną – 10 salezjanów na czele z ks. Janem Cagliero (przyszłym kardynałem) wyruszyło do Argentyny i Patagonii. Wybór tych ziem nie był arbitralny – Don Bosco od 1872 roku miewał sny misyjne, w których widział dzikie ludy Ameryki Południowej. Bł. Artemides Zatti, koadiutor salezjański beatyfikowany 14 kwietnia 2002 i kanonizowany 9 października 2022 przez papieża Franciszka, jest plonem tej pierwszej wyprawy.

Do śmierci Don Bosko w 1888 roku wysłano 11 wypraw misyjnych obejmujących łącznie ponad 150 misjonarzy. Dziś salezjanie pracują m.in. wśród ludów rdzennych Amazonii, w slumsach Manili, na Madagaskarze (gdzie jezuita-salezjanin papież Franciszek wskazuje jako modelowy przykład inkulturacji), w Indiach (największa prowincja salezjańska świata – ponad 2 700 SDB), oraz na Bliskim Wschodzie. W Redemptoris Missio (7 grudnia 1990) Jan Paweł II wymienia salezjanów wśród zgromadzeń, które „uczyniły z głoszenia Ewangelii młodzieży na peryferiach charakterystyczny rys swojej posługi” (RMi 32).

Don Bosko a Pismo Święte i Magisterium

Pedagogia Don Bosko karmiła się Pismem Świętym, choć nie był on egzegetą w sensie naukowym. Ulubionym jego cytatem była scena z Łk 18,16: „Pozwólcie dzieciom przychodzić do Mnie i nie przeszkadzajcie im: do takich bowiem należy królestwo Boże.” Drugim klasycznym tekstem była przypowieść o Dobrym Pasterzu (J 10,11-16) – Don Bosco określał się jako „pasterz przemierzający targowiska Turynu, by zbierać zabłąkane owieczki.” Maryjność jego duchowości wyrasta z Łk 1,46-55 (Magnificat) – hymnu, w którym uboga Dziewczyna wyśpiewuje Bożą predylekcję wobec maluczkich.

Katechizm Kościoła Katolickiego, opublikowany przez Jana Pawła II Fidei Depositum z 11 października 1992 roku, w numerach poświęconych wychowaniu (KKK 2221-2231) i powołaniu zakonnemu (KKK 914-933) implicite odwołuje się do intuicji Don Bosko. KKK 2685 mówi o „rodzinie chrześcijańskiej jako pierwszej szkole modlitwy” – dokładnie tym, co Mama Małgorzata stworzyła w Becchi. Sobór Watykański II w Lumen Gentium nr 46 podkreśla rolę charyzmatów zakonnych jako „darów Ducha Świętego dla budowania Kościoła” – charyzmat salezjański został oficjalnie potwierdzony tą ramą eklezjologiczną.

Maryja Wspomożycielka – serce duchowości salezjańskiej

9 czerwca 1868 roku Don Bosco konsekrował w Turynie bazylikę Maryi Wspomożycielki Wiernych (Maria Auxilium Christianorum). Budowla, wzniesiona w 5 lat na terenie Valdocco, jest sercem geograficznym i duchowym salezjańskiego świata. Tytuł „Wspomożycielka Wiernych” pochodzi z Litanii Loretańskiej i został wprowadzony przez Piusa V po zwycięstwie pod Lepanto (7 października 1571), a potwierdzony przez Piusa VII po jego uwolnieniu z napoleońskiej niewoli (24 maja 1815 – dzień, który pozostał salezjańskim świętem). Don Bosco potrafił mówić o Maryi z poufałością wynikającą z osobistego doświadczenia: „To Ona wszystko zrobiła.” Setki cudów spisanych w „Cudach Madonny” (1868) świadczą o tej pewności wiary.

Sobór Watykański II w Lumen Gentium rozdz. VIII (nry 52-69) ukazuje Maryję w tajemnicy Chrystusa i Kościoła – dokładnie taką, jaką wielbił Don Bosco. Pawel VI w Marialis Cultus (2 lutego 1974) potwierdza zasadność tytułów maryjnych ukształtowanych przez tradycję pobożności ludowej, włącznie z „Auxilium Christianorum.”

Don Bosko a Polska – obecność salezjańska na ziemiach polskich

Don Bosco nigdy nie odwiedził Polski, ale Polska weszła w jego życie przez młodego księcia Augusta Czartoryskiego (1858-1893), który w 1887 roku – mimo sprzeciwu rodziny – złożył śluby salezjańskie z rąk Don Bosko. Beatyfikowany 25 kwietnia 2004 przez Jana Pawła II, bł. August Czartoryski uosabia paradoks salezjańskiego powołania: arystokrata, który wybrał życie wśród ubogiej młodzieży.

Pierwsza placówka salezjańska na ziemiach polskich powstała w Oświęcimiu 1898 roku, na zaproszenie księcia Andrzeja Lubomirskiego. Inspektoria krakowska obejmuje obecnie ponad 350 współbraci. Drugie miejsce – Pleszew (1907), trzecie – Daszawa koło Stryja (1900, dziś Ukraina). W Polsce salezjanie prowadzą obecnie 4 inspektorie (krakowska, warszawska, wrocławska, pilska), około 700 salezjanów, 30 szkół i sieć ośrodków młodzieżowych. Najbardziej znani polscy salezjanie to bł. ks. Józef Kowalski (męczennik Auschwitz, zm. 4 lipca 1942, beatyfikowany 13 czerwca 1999 przez Jana Pawła II w Warszawie wraz z 107 innymi męczennikami) oraz Piątka z Poznania – pięciu chłopców oratorianów Don Bosko: Czesław Jóźwiak, Edward Kaźmierski, Franciszek Kęsy, Edward Klinik, Jarogniew Wojciechowski – męczennicy z Drezna (24 sierpnia 1942), beatyfikowani tym samym aktem 1999 roku.

Pisma Don Bosko i jego duchowe testamenty

Don Bosco napisał lub zlecił do druku około 130 tytułów – od katechizmów po powieści historyczne, od podręczników dla studentów po pisma duchowe. Najważniejsze z punktu widzenia formacji salezjańskiej:

• „Il Giovane Provveduto” (1847) – klasyczny modlitewnik dla młodzieży, w którym łączy modlitwy, katechezę i rady życiowe; ukazał się w ponad 2 mln egzemplarzy do końca XIX wieku
• „Memorie dell’Oratorio” (spisane 1873-1875, opublikowane pośmiertnie 1989 w pełnej wersji) – autobiografia napisana na polecenie Piusa IX
• „Sistema preventivo nell’educazione della gioventù” (1877) – 8-stronicowy traktat, programowy dokument pedagogiki salezjańskiej
• „Letture Cattoliche” (od 1853) – seria popularna, ponad 1 000 numerów, do końca XIX wieku rozprowadzona w 7 mln egzemplarzy
• „Storia Sacra”, „Storia d’Italia”, „Storia Ecclesiastica” – podręczniki używane w szkołach państwowych Piemontu

„Testament duchowy Don Bosko”, odczytany po jego śmierci, zawiera słynne wezwanie: „Pracujcie, pracujcie – czas naglej i tylko czas pokaże owoce.” To zdanie – obok „Da mihi animas, cetera tolle” („Daj mi dusze, resztę zabierz” – parafraza Rdz 14,21, herbu Don Bosko) – stało się hasłem salezjańskiego apostolatu.

Don Bosko w XXI wieku – aktualność charyzmatu

Franciszek, pierwszy papież z Towarzystwa Jezusowego (ale wychowanek salezjanów w Buenos Aires w szkole Wilfrid Barón – 1949-1953), w liście z okazji 200-lecia urodzin Don Bosko (24 czerwca 2015) napisał: „Postać i dzieło ks. Bosko zachowują niezmienną aktualność. To człowiek, którego musimy widzieć, słuchać, naśladować w obecnym czasie.” Adhortacja Christus Vivit (25 marca 2019) Franciszka jest w dużej mierze zastosowaniem intuicji salezjańskich do duszpasterstwa młodzieży XXI wieku. Punkt 219 wprost cytuje Don Bosko: „Wystarczy, że jesteście młodzi, abym was kochał.”

Wyzwania duszpasterstwa młodzieży, którym salezjanie próbują dziś sprostać:

1. Cyfrowa peryferia (Franciszek mówi o „kontynencie cyfrowym”) – obecność salezjanów w mediach społecznościowych, projekt Don Bosco Network, edukacja medialna
2. Migracja i uchodźcy – Salesian Missions prowadzi 11 ośrodków dla młodych migrantów na trasach środziemnomorskich
3. Bezrobocie młodych – centra szkolenia zawodowego (Centri di Formazione Professionale) w 99 krajach, ponad 178 tys. uczniów rocznie
4. Sekularyzacja – reinterpretacja „oratorium” jako miejsca pierwszej ewangelizacji (Evangelii Gaudium 14)
5. Towarzyszenie duchowe – akcent na accompagnamento, czyli przedłużone duszpasterstwo indywidualne

Z naszej parafialnej perspektywy w Goliszowie warto pamiętać, że święci wychowawcy – jak Don Bosko, ale też św. Józef Kalasanty czy św. Jan Chrzciciel de la Salle – przypominają nam, iż wychowanie chrześcijańskie to nie metoda, lecz świadectwo. Więcej o tym piszemy w naszych tekstach o wychowaniu chrześcijańskim w rodzinie oraz o patronach młodzieży w Kościele katolickim.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy obchodzimy wspomnienie św. Jana Bosko w roku liturgicznym?

Wspomnienie liturgiczne św. Jana Bosko przypada 31 stycznia – w dzień jego śmierci w 1888 roku. W kalendarzu Kościoła powszechnego jest to wspomnienie obowiązkowe, wprowadzone przez Piusa XI po kanonizacji w 1934 roku. W rodzinach salezjańskich uroczystość obchodzona jest w randze święta. Liturgia czyta tego dnia ewangelię o pozwoleniu dzieciom przyjść do Jezusa (Mt 19,13-15 lub paralele).

Czy Don Bosko miał wizje i czy były one uznane przez Kościół?

Don Bosco opisał ponad 150 snów prorockich, dokumentowanych przez jego sekretarzy (zwłaszcza ks. Lemoyne’a w 19-tomowym dziele Memorie Biografiche). Pius IX osobiście prosił go o ich spisanie. Kościół nie ogłasza objawień prywatnych jako dogmatu, ale fakt, że proces kanonizacyjny pozytywnie uwzględnił te zjawiska, jest formą eklezjalnego potwierdzenia ich autentyczności jako dóbr Ducha. Trzeba pamiętać o nauce zawartej w KKK 67: objawienia prywatne „nie należą do depozytu wiary” i służą jedynie pomocą w głębszym przeżyciu Objawienia publicznego.

Czym różnią się salezjanie SDB od księży diecezjalnych?

Salezjanie Księdza Bosko (SDB) to instytut zakonny na prawach papieskich – składają trzy śluby zakonne (czystości, ubóstwa, posłuszeństwa) plus czwarty ślub szczególnej miłości pasterskiej wobec młodzieży. Żyją we wspólnotach (przynajmniej 3 współbraci), pod władzą przełożonego (dyrektora wspólnoty) i Rektora Majora w Rzymie. Księża diecezjalni nie składają ślubów zakonnych, podlegają biskupowi diecezjalnemu, zwykle pracują indywidualnie w parafiach. Lumen Gentium rozdz. VI mówi o specyfice życia konsekrowanego (LG 43-47); KKK 914-933 systematyzuje to nauczanie.

Co znaczy słynne „Da mihi animas, cetera tolle”?

To dewiza Don Bosko zaczerpnięta z Księgi Rodzaju 14,21 – słowa króla Sodomy do Abrama po zwycięstwie nad królami: „Daj mi ludzi, a dobytek weź sobie.” Don Bosco odwrócił sens kontekstowy i uczynił z tych słów modlitwę kapłana: „Daj mi dusze, resztę zabierz.” Hasło wyraża absolutny priorytet zbawienia młodzieży nad wszelkim innym dobrem – materialnym, instytucjonalnym, prestiżowym. Widnieje na herbie Towarzystwa Salezjańskiego.

Dlaczego Don Bosko nazywany jest „ojcem i nauczycielem młodzieży”?

Tytuł ten nadał mu Jan Paweł II 31 stycznia 1989 roku listem apostolskim Iuvenum Patris, w setną rocznicę śmierci. Papież uzasadnił go trzema racjami: oryginalnością systemu prewencyjnego, świętością życia oddanego całkowicie młodzieży, oraz trwałą płodnością dzieła w postaci ogromnej Rodziny Salezjańskiej rozprzestrzenionej na pięciu kontynentach. Tytuł ma rangę bliską „doktora Kościoła” w odniesieniu do pedagogiki chrześcijańskiej.

Czy mogę zostać Salezjaninem Współpracownikiem jako osoba świecka?

Tak. Stowarzyszenie Salezjanów Współpracowników (ASC, założone przez Don Bosko w 1876) to publiczne stowarzyszenie wiernych świeckich (Kodeks Prawa Kanonicznego kan. 298-329). Przyjmuje osoby od 18 roku życia, po okresie formacji (zazwyczaj 2 lata) zakończonym przyrzeczeniem apostolskim. Współpracownicy nie składają ślubów zakonnych, żyją w swoich rodzinach i zawodach, ale czynią z charyzmatu Don Bosko program życia. W Polsce działa ok. 1 800 ASC w kilkudziesięciu ośrodkach.

Co Don Bosko mówiłby o smartfonach i mediach społecznościowych?

Don Bosco zawsze wykorzystywał najnowsze technologie swojego czasu – drukarnię (uruchomił własną w 1861 roku), telegraf, kolej. W Memorie Biografiche jest cytat: „Kościół zawsze stał na czele postępu.” Można więc wnioskować, że dzisiaj byłby aktywny w mediach cyfrowych, ale – zgodnie z systemem prewencyjnym – akcentowałby assistenza, czyli rodzicielską obecność dorosłych w cyfrowej przestrzeni dzieci. Franciszek w Christus Vivit 86-90 podejmuje tę intuicję, mówiąc o potrzebie „ewangelizacji cyfrowej peryferii.”

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.