Reformacja 1517 – 95 tez Marcina Lutra i przyczyny

Kontekst historyczny Kościoła łacińskiego na przełomie XV i XVI wieku

31 października 1517 roku augustianin Marcin Luter (Martin Luther, 1483-1546) przybił do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze 95 tez przeciwko praktyce odpustów. To wydarzenie – choć sam fakt fizycznego przybicia kart jest dziś przez historyków kwestionowany (zob. Erwin Iserloh, „Luthers Thesenanschlag”, 1962) – tradycyjnie uznaje się za początek protestanckiej reformacji. Aby zrozumieć jego znaczenie, trzeba spojrzeć na stan Kościoła łacińskiego w przeddzień tych wydarzeń.

Późnośredniowieczny Kościół zmagał się z kryzysami, które rozpoczęły się znacznie wcześniej. Niewola awiniońska papieży (1309-1377), wielka schizma zachodnia (1378-1417) z trzema rywalizującymi obediencjami, sobór w Konstancji (1414-1418) tłumiący nauki Jana Husa – wszystko to nadszarpnęło autorytet Stolicy Apostolskiej. Renesansowi papieże, jak Aleksander VI Borgia (1492-1503) czy Juliusz II (1503-1513), prowadzili politykę bardziej świecką niż duszpasterską. Lew X (1513-1521), pontyfikat którego zbiegł się z wystąpieniem Lutra, finansował budowę bazyliki św. Piotra na Watykanie, co stało się bezpośrednim impulsem do ogłoszenia odpustu z 1517 roku.

Sobór Watykański II w konstytucji Lumen Gentium przypomniał, że „Kościół, obejmujący w łonie swoim grzeszników, święty i zarazem ciągle potrzebujący oczyszczenia, podejmuje ustawicznie pokutę i odnowę” (LG 8). Ta świadomość Ecclesia semper reformanda jest fundamentem trzeźwej oceny tamtych wydarzeń – kryzys był realny, a wołanie o reformę głębokie i uzasadnione.

Marcin Luter – droga zakonnika augustianina

Marcin Luter urodził się 10 listopada 1483 roku w Eisleben w Turyngii, w rodzinie górnika Hansa Ludera. Po nawróceniu spowodowanym uderzeniem pioruna pod Stotternheim w 1505 roku, wstąpił do augustianów eremitów w Erfurcie. Święcenia kapłańskie przyjął w 1507 roku, doktorat z teologii obronił w 1512 roku na uniwersytecie w Wittenberdze, gdzie objął katedrę egzegezy biblijnej po Johannie von Staupitzu.

Kluczowe znaczenie miały jego wykłady o Liście do Rzymian (1515-1516) i Psalmach. Centralne stało się dla niego pytanie: quomodo possim invenire Deum propitium – „jak mogę znaleźć łaskawego Boga?”. Na podstawie lektury Rz 1,17 („Sprawiedliwy z wiary żyć będzie”) Luter sformułował doktrynę iustificatio sola fide – usprawiedliwienia przez samą wiarę, bez uczynków. To tzw. Turmerlebnis („przeżycie w wieży”), datowane przez badaczy między 1513 a 1518 rokiem.

Luter nie był jednak izolowanym geniuszem. Należał do szerokiego ruchu reformatorskiego: humanistów z kręgu Erazma z Rotterdamu (1466-1536), devotio moderna z Niderlandów, kaznodziejów pokuty jak Girolamo Savonarola (1452-1498). Czerpał także z augustyńskiej tradycji o pierwszeństwie łaski (zob. św. Augustyn, De gratia et libero arbitrio) oraz z mistyki nadreńskiej Jana Taulera.

Kontrowersja odpustowa – Johann Tetzel i bazylika św. Piotra

Bezpośrednim zapalnikiem była kampania odpustowa ogłoszona przez Leona X bullą Sacrosanctis salvatoris (1515). Połowa dochodów miała sfinansować budowę nowej bazyliki św. Piotra, druga połowa – spłacić długi arcybiskupa Moguncji Albrechta Brandenburskiego u bankierów Fuggerów. Albrecht skumulował trzy diecezje (Magdeburg, Halberstadt, Moguncję), co wymagało dyspensy papieskiej i ogromnych opłat.

Sprzedażą odpustów na ziemiach niemieckich kierował dominikanin Johann Tetzel (1465-1519). Przypisywane mu hasło „Sobald das Geld im Kasten klingt, die Seele aus dem Fegefeuer springt” („Gdy moneta w skarbonce zabrzęczy, dusza z czyśćca wyskoczy”) oddaje skandaliczną komercjalizację praktyki, choć Tetzel formalnie zachowywał warunki teologiczne. Sam Luter w tezie 27 pisał: „Ludzkie są to nauki, gdy głoszą, że gdy moneta w skrzyni zadźwięczy, dusza ulatuje z czyśćca”.

Trzeba podkreślić – Kościół katolicki nigdy nie nauczał, że odpust można „kupić”. Odpust (KKK 1471) jest „darowaniem przed Bogiem kary doczesnej za grzechy, zgładzone już co do winy”. Wymaga stanu łaski uświęcającej, oderwania od grzechu i wypełnienia określonych warunków. Nadużycia praktyki – jałmużna jako jeden z „dobrych uczynków” związanych z odpustem – przesłoniły jego sens teologiczny. Sobór Trydencki w dekrecie De indulgentiis (1563) potwierdził naukę o odpustach, ale zakazał wszelkich nadużyć finansowych, a Pius V w 1567 roku zniósł odpusty związane z jałmużną.

95 tez – struktura i treść teologiczna

Dokument zatytułowany Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum („Dysputa nad wyjaśnieniem mocy odpustów”) był zaproszeniem do akademickiej debaty w języku łacińskim – nie pamfletem dla ludu. Luter wysłał go najpierw arcybiskupowi Albrechtowi 31 października 1517 roku z listem prywatnym, dopiero w grudniu tezy zaczęły krążyć w przekładzie niemieckim, drukowanym dzięki wynalazkowi Gutenberga (ok. 1450).

Strukturę 95 tez można podzielić na kilka bloków:

• Tezy 1-4 – definicja pokuty. Teza 1: „Gdy Pan i Mistrz nasz Jezus Chrystus powiada: «Pokutujcie», to chce, aby całe życie wiernych było pokutą”. Luter opiera się tu na Mt 4,17 i greckim metanoeite, krytykując łacińskie poenitentiam agite Wulgaty jako sprowadzające pokutę do sakramentu.
• Tezy 5-20 – granice władzy papieża nad czyśćcem. Luter twierdzi, że papież może darować jedynie kary nałożone przez siebie samego.
• Tezy 21-52 – krytyka komercyjnej praktyki kaznodziejów odpustowych.
• Tezy 53-80 – prymat głoszenia Słowa Bożego nad odpustami.
• Tezy 81-95 – retoryczne zarzuty świeckich wobec kurii rzymskiej.

Warto zauważyć, że w 1517 roku Luter nadal uznawał autorytet papieski – teza 38 mówi o „papieskim odpuście, którym nie należy gardzić”. Dopiero w kolejnych latach (dysputa lipska z Janem Eckiem 1519, traktaty z 1520 roku: An den christlichen Adel deutscher Nation, De captivitate Babylonica Ecclesiae, Von der Freiheit eines Christenmenschen) Luter zradykalizował stanowisko, odrzucając pięć z siedmiu sakramentów, kapłaństwo hierarchiczne i prymat rzymski.

Teologiczne przyczyny reformacji

Reformacja nie zrodziła się z próżni. Jej teologiczne korzenie sięgają znacznie głębiej niż spór o odpusty.

Kryzys teologii scholastycznej

Późna scholastyka, zwłaszcza nominalizm Wilhelma Ockhama (1287-1347) i Gabriela Biela (1420-1495), na którym kształcił się Luter, przesunęła akcent z metafizyki tomistycznej na woluntaryzm. Bóg w nominalizmie jawi się jako potentia absoluta – absolutna wola, której decyzje są nieprzeniknione. To rodziło lęk skrupulanta, który Luter rozpoznał u siebie. Klasyczna teologia św. Tomasza z Akwinu (1225-1274), z jej harmonią natury i łaski (Suma teologiczna I-II, q. 109-114), była w przeddzień reformacji marginalizowana.

Pelagianizm praktyczny

W kaznodziejstwie ludowym dominowała facere quod in se est – „rób, co możesz, a Bóg nie odmówi łaski”. Akcent na uczynki, fundacje mszalne, pielgrzymki, relikwie (Fryderyk Mądry, protektor Lutra, zgromadził w Wittenberdze 19 013 relikwii dających 1 902 202 lata odpustu) przesłaniał centralne orędzie ewangeliczne o usprawiedliwieniu przez łaskę.

Brak dostępu do Pisma Świętego

Wulgata św. Hieronima była dostępna tylko po łacinie, czytana przez duchowieństwo. Przekład Lutra Nowego Testamentu (1522) i całej Biblii (1534), oparty na tekstach hebrajskim i greckim Erazma (Novum Instrumentum, 1516), wypełnił realną pustkę. Sobór Watykański II w Dei Verbum (DV 22) docenił wagę przekładów: „trzeba, aby wierni mieli szeroki dostęp do Pisma Świętego”. To, co dziś jest oczywistością, w XVI wieku było rewolucją.

Społeczne, polityczne i ekonomiczne przyczyny reformacji

Teologii nie da się oddzielić od kontekstu społecznego. Reformacja powiodła się tam, gdzie znalazła wsparcie świeckich władców.

• Powstanie państw narodowych – cesarz Karol V (1500-1558) nie miał pełnej władzy nad książętami Rzeszy. Edykt wormacki (1521) wyjmujący Lutra spod prawa nigdy nie został w pełni wyegzekwowany.
• Sekularyzacja dóbr kościelnych – majątek klasztorów, ziemie biskupie, dziesięciny przeszły w ręce książąt protestanckich. Krzyżacki mistrz Albrecht Hohenzollern w 1525 roku zsekularyzował zakon, tworząc świeckie księstwo pruskie (hołd pruski).
• Druk – prasa Gutenberga umożliwiła masowe rozpowszechnianie pism. Między 1517 a 1520 rokiem ukazało się ok. 300 wydań pism Lutra w nakładzie ok. 300 tysięcy egzemplarzy.
• Niezadowolenie społeczne – wojna chłopska 1524-1525 (Thomas Müntzer), choć Luter ją potępił w Wider die räuberischen und mörderischen Rotten der Bauern, pokazała wybuchowy potencjał haseł „wolności chrześcijanina”.
• Humanizm renesansowy – powrót do źródeł (ad fontes) zakwestionował autorytet tradycji średniowiecznej. Lorenzo Valla w 1440 roku udowodnił, że Donacja Konstantyna była falsyfikatem.

Pięć Sola – jądro doktrynalne protestantyzmu

Choć sformułowanie „pięć sola” pochodzi z XX wieku, oddaje istotę teologii reformacji:

1. Sola Scriptura – tylko Pismo jako norma wiary. Stoi w opozycji do katolickiej zasady Pisma i Tradycji (zob. Sobór Trydencki, sesja IV, dekret Sacrosancta, 1546; potwierdzone w Dei Verbum 9-10).
2. Sola Fide – tylko wiara usprawiedliwia. List św. Jakuba 2,24 („człowiek dostępuje usprawiedliwienia na podstawie uczynków, a nie samej tylko wiary”) Luter nazwał „listem słomianym”.
3. Sola Gratia – tylko łaska. Punkt najbliższy katolickiej tradycji augustyńskiej, potwierdzony przez Sobór Trydencki (sesja VI, kanon 1: „Si quis dixerit, hominem suis operibus… posse iustificari… anathema sit”).
4. Solus Christus – tylko Chrystus jest pośrednikiem. Luter odrzucił pośrednictwo Maryi, świętych, kapłaństwa hierarchicznego.
5. Soli Deo Gloria – tylko Bogu chwała.

Katechizm Kościoła Katolickiego w odpowiedzi naucza, że „usprawiedliwienie nie jest dziełem samego człowieka. Jest ono najwyższym dziełem miłości Bożej” (KKK 1992), a jednocześnie wymaga współpracy człowieka w wolności (KKK 1993). Wspólna Deklaracja o doktrynie usprawiedliwienia, podpisana 31 października 1999 roku w Augsburgu przez Kościół Katolicki i Światową Federację Luterańską, stwierdziła konsensus w podstawowych prawdach.

Katolicka odpowiedź – Sobór Trydencki i reforma trydencka

Sobór Trydencki obradował w trzech okresach: 1545-1547, 1551-1552, 1562-1563. Pontyfikat Pawła III (1534-1549) rozpoczął realną reformę. Najważniejsze postanowienia:

• Doktryna o usprawiedliwieniu (sesja VI, 1547) – precyzyjne wyłożenie nauki o łasce, wierze i uczynkach. 33 kanony.
• Sakramenty (sesje VII, XIII, XXI, XXII, XXIII, XXIV) – potwierdzenie siedmiu sakramentów, rzeczywistej obecności (transsubstancjacja), Mszy św. jako ofiary.
• Pismo i Tradycja (sesja IV) – Wulgata jako tekst autentyczny, ale nie wyłączny.
• Reforma kleru – obowiązek rezydencji biskupów, zakaz kumulacji beneficjów, seminaria duchowne w każdej diecezji (sesja XXIII, 1563, dekret Cum adolescentium aetas).
• Liturgia – Missale Romanum Piusa V (1570) ujednolicił liturgię łacińską na cztery wieki.

Reforma trydencka wydała świętych: Karol Boromeusz (1538-1584) – wzór reformatora diecezji, Filip Neri (1515-1595) – duch oratoriański, Teresa z Awili (1515-1582) i Jan od Krzyża (1542-1591) – reforma karmelitańska, Ignacy Loyola (1491-1556) – założyciel Towarzystwa Jezusowego (1540). To także czas wielkich misji: Franciszek Ksawery w Azji, Mateo Ricci w Chinach, Piotr Skarga w Polsce.

Reformacja na ziemiach polskich

Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVI wieku była „państwem bez stosów” (Stanisław Hozjusz). Konfederacja warszawska 1573 roku gwarantowała pokój religijny między różnowiercami. Reformacja przybierała formy:

• Luteranizm na Pomorzu, w Wielkopolsce i wśród mieszczan niemieckich (Gdańsk, Toruń, Elbląg).
• Kalwinizm wśród szlachty małopolskiej i litewskiej (Mikołaj Rej, Andrzej Frycz Modrzewski).
• Bracia czescy (Leszno).
• Bracia polscy (arianie, socynianie) – skrajny radykalizm antytrynitarny, ośrodek w Rakowie z Akademią Rakowską (1602-1638).

Kontrreformacja w Polsce związana jest z postaciami kardynała Stanisława Hozjusza (1504-1579), autora Confessio fidei catholicae christianae, biskupa Bernarda Maciejowskiego, jezuity Piotra Skargi (1536-1612, Kazania sejmowe) oraz unii brzeskiej 1596 roku, która włączyła część prawosławnych do jedności z Rzymem.

Spojrzenie ekumeniczne – od soboru Watykańskiego II do dziś

Dekret o ekumenizmie Unitatis Redintegratio Soboru Watykańskiego II (1964) dokonał głębokiej zmiany języka i postawy. Stwierdza: „Niemało społeczności, czy to większych, czy mniejszych, oderwało się od pełnej wspólnoty z Kościołem katolickim, często nie bez winy ludzi z jednej i drugiej strony” (UR 3). Wezwanie do nawrócenia ekumenicznego jest zobowiązujące dla obu stron.

Św. Jan Paweł II w encyklice Ut Unum Sint (1995) napisał: „Ekumenizm, ruch na rzecz jedności chrześcijan, nie jest tylko jakimś «dodatkiem», ale w sposób organiczny należy do życia i działalności Kościoła” (UUS 20). Papież prosił o przebaczenie za grzechy podziału, także grzechy popełnione przez katolików.

Benedykt XVI w przemówieniu w klasztorze augustianów w Erfurcie (23 września 2011), w klasztorze, w którym Luter przyjął święcenia, mówił: „Tym, co go nieustannie poruszało, było pytanie o Boga, to było głębokie pragnienie i siłą napędową całego jego życia i drogi”.

Papież Franciszek 31 października 2016 roku w Lund w Szwecji uczestniczył we wspólnym nabożeństwie katolicko-luterańskim otwierającym jubileusz 500-lecia reformacji. Wspólna deklaracja stwierdzała: „Wdzięczni za duchowe i teologiczne dary otrzymane przez Reformację, wyznajemy również przed Chrystusem, że winy stały się powodem rozdarcia Kościoła”.

Aktualnie różnice doktrynalne pozostają w czterech głównych obszarach: eklezjologia (pojęcie Kościoła i jego widzialnej jedności), autorytet (prymat i nieomylność papieska, KKK 880-887), sakramentologia (liczba i natura sakramentów, KKK 1113-1134), mariologia (dogmaty Niepokalanego Poczęcia 1854 i Wniebowzięcia 1950).

Wnioski duszpasterskie dla katolika w XXI wieku

Reformacja 1517 roku jest dla katolika wezwaniem do trzech postaw:

1. Trzeźwy rachunek sumienia – rozumienie, że nadużycia w Kościele zawsze były i są zaproszeniem do reformy, nie do schizmy. Św. Katarzyna ze Sieny (1347-1380) krytykowała papieży ostrzej niż Luter, pozostając w jedności.
2. Solidne formowanie – znajomość Pisma Świętego (Ojcowie Soboru w Dei Verbum 25 wezwali, by lektura biblijna była codziennym pokarmem wiernych), Katechizmu, dokumentów soborowych. Nieznajomość katolickiej nauki o łasce, sakramentach, Maryi rodzi karykatury, które łatwo odrzucić.
3. Modlitwa o jedność – oktawa modlitw o jedność chrześcijan 18-25 stycznia, fundament J 17,21: „aby wszyscy stanowili jedno, jak Ty, Ojcze, we Mnie, a Ja w Tobie”.

Reformacja nie powinna być dla nas tematem polemicznym, lecz wezwaniem do większej wierności Ewangelii. Jak pisał Jan Paweł II w Tertio Millennio Adveniente (TMA 34): „Kościół nie może przekroczyć progu nowego tysiąclecia, nie przynaglając swoich synów do oczyszczenia się przez pokutę z błędów, niewierności, niekonsekwencji i zaniedbań”.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Marcin Luter chciał założyć nowy Kościół?

Nie, przynajmniej nie w 1517 roku. 95 tez było zaproszeniem do dysputy akademickiej w ramach Kościoła rzymskiego. Sam Luter w liście do Leona X (maj 1518) wyrażał uległość papieżowi. Ekskomunika bullą Decet Romanum Pontificem z 3 stycznia 1521 roku formalnie wykluczyła go ze wspólnoty. Konfesja augsburska Filipa Melanchtona (1530) była już dokumentem osobnego wyznania.

Czy Kościół katolicki dzisiaj naucza inaczej o usprawiedliwieniu niż w 1517 roku?

Doktryna nie zmieniła się, ale została pogłębiona i wyrażona w nowym języku. Wspólna Deklaracja z 1999 roku stwierdziła, że obecne wzajemne potępienia z XVI wieku nie odnoszą się do dzisiejszych partnerów dialogu. Katolicy i luteranie wyznają wspólnie, że „jedynie z łaski, przez wiarę w zbawcze działanie Chrystusa, a nie na podstawie naszych zasług, jesteśmy przyjmowani przez Boga” (Wspólna Deklaracja, pkt 15).

Czy odpusty istnieją nadal w Kościele katolickim?

Tak, ale w formie głęboko zreformowanej. Paweł VI konstytucją apostolską Indulgentiarum Doctrina (1967) zniósł kwantyfikację dni i lat, pozostawiając podział na odpust cząstkowy i zupełny. Aktualny Enchiridion Indulgentiarum (wyd. 4, 1999) szczegółowo określa warunki – sakramentalna spowiedź, Komunia święta, modlitwa w intencjach papieża, oderwanie od grzechu. KKK 1471-1479 wyjaśnia teologię odpustów w kontekście świętych obcowania.

Dlaczego Sobór Trydencki tak długo zwoływano?

Od ekskomuniki Lutra (1521) do otwarcia soboru (1545) minęły 24 lata. Przyczyny to: opór papieży obawiających się koncyliaryzmu (teorii wyższości soboru nad papieżem), wojny włoskie między Karolem V a Franciszkiem I, dyplomatyczne gry o miejsce obrad (Trydent jako kompromis między cesarstwem a Włochami), nadzieja na powrót protestantów do dialogu. Dopiero Paweł III (1534-1549) podjął zdecydowane działania.

Jak rozmawiać z protestantem o sporach reformacyjnych?

Po pierwsze – z szacunkiem dla osoby i jej drogi do Boga (UR 3 mówi o „braciach odłączonych”). Po drugie – z solidną wiedzą katolickiej tradycji, by nie powielać karykatur (np. „katolicy zbawiają się przez uczynki” – to fałsz, zob. KKK 2010). Po trzeście – z modlitwą i pokorą. Wspólna lektura Pisma, wspólne dzieła miłosierdzia, ekumenizm duchowy są często skuteczniejsze niż dysputa doktrynalna. Dokument Od konfliktu do komunii (Watykan i ŚFL, 2013) jest doskonałą pomocą.

Czy reformacja przyniosła Kościołowi katolickiemu coś pozytywnego?

Paradoksalnie tak. Wstrząs reformacyjny przyspieszył reformę trydencką, której owoce – seminaria duchowne, katechizm, zreformowana liturgia, święci kontrreformacji, misje światowe – kształtowały Kościół przez czterysta lat. Powrót do Pisma Świętego, dowartościowanie pobożności ludowej, troska o formację kleru – to wszystko ma korzenie w trydenckiej odpowiedzi na wyzwanie reformacji. Jak ujął to Yves Congar OP (1904-1995), prekursor ekumenizmu katolickiego: „podziały chrześcijaństwa są ranami w ciele Chrystusa, ale każda rana niesie zaproszenie do uzdrowienia”.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.