Ołtarz główny – mensa korpus relikwiarz tabernakulum

Ołtarz główny w przestrzeni prezbiterium – definicja teologiczna i funkcja liturgiczna

Ołtarz główny stanowi centrum architektoniczne i liturgiczne każdego kościoła rzymskokatolickiego. Zgodnie z punktem 296 Ogólnego Wprowadzenia do Mszału Rzymskiego (OWMR) jest on „stołem Pana, do którego lud Boży zbliża się przez uczestnictwo we Mszy świętej, a zarazem ośrodkiem dziękczynienia, którego pełnym wyrazem jest Eucharystia”. Sobór Watykański II w Konstytucji Sacrosanctum Concilium (nr 7) przypomniał, że Chrystus jest obecny szczególnie w sprawowanej ofierze Mszy świętej, a ołtarz jest miejscem tej obecności w sposób najpełniejszy.

Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 1383) wyraża to tak: „Ołtarz, wokół którego Kościół gromadzi się podczas sprawowania Eucharystii, przedstawia dwa aspekty tego samego misterium, którymi są ołtarz ofiary i stół Paschy”. Ta podwójna symbolika – ofiarniczy charakter krzyża oraz uczta paschalna – decyduje o całej teologii ołtarza, a tym samym o jego budowie, materiale i ozdobieniu.

W parafii w Goliszowie ołtarz główny pełni dokładnie tę funkcję każdej niedzieli o 7:30, 10:00 i 12:00, w dni powszednie o 18:00, a podczas uroczystości odpustowych ku czci św. Jana Chrzciciela (24 czerwca) gromadzi wokół siebie kilkuset wiernych z całego dekanatu. Aby ten centralny punkt świątyni był właściwie zrozumiany, warto przyjrzeć się jego czterem zasadniczym elementom: mensie, korpusowi, relikwiarzowi i tabernakulum.

Mensa – kamienny stół ofiary

Mensa (z łac. mensa – stół) to płyta wierzchnia ołtarza, na której kapłan składa chleb i wino. OWMR w nr 301 wyraźnie stwierdza: „Zgodnie z tradycyjnym zwyczajem Kościoła i symboliką, mensa ołtarza stałego powinna być kamienna, i to z kamienia naturalnego”. Najczęściej stosowane materiały to:

• Marmur karraryjski – biały, drobnoziarnisty, używany m.in. w bazylice św. Piotra w Watykanie
• Piaskowiec szydłowiecki – popularny w polskich kościołach XIX i XX wieku, m.in. w katedrze w Sandomierzu
• Granit strzegomski – twardy, trwały, stosowany w wielu posoborowych realizacjach na Dolnym Śląsku
• Trawertyn – charakterystyczny dla architektury sakralnej Rzymu

Grubość mensy waha się zwykle od 8 do 15 cm, a jej długość – w zależności od wielkości prezbiterium – od 160 do 250 cm. Mensa spoczywa na korpusie (stipes) i jest z nim trwale złączona, dzięki czemu cały ołtarz stanowi jedną liturgiczną całość.

Pięć krzyży konsekracyjnych

Na mensie umieszcza się pięć krzyżyków – jeden w środku i po jednym w każdym z czterech narożników. Symbolizują one pięć ran Chrystusa: w obu dłoniach, obu stopach i w boku. Podczas obrzędu konsekracji ołtarza biskup namaszcza te pięć miejsc krzyżmem świętym, a następnie pali na nich kadzidło na pięciu stosikach. Rytuał ten opisuje „Pontyfikał Rzymski – Obrzędy poświęcenia kościoła i ołtarza” (wyd. polskie 2001, rozdz. IV).

Mensa drewniana – wyjątek od reguły

OWMR (nr 301) dopuszcza materiał inny niż kamień, „byle był godny, trwały i odpowiednio wykonany”. Konferencja Episkopatu Polski w „Wskazaniach dla kapłanów” (2003) precyzuje, że w mniejszych kościołach drewnianych – np. modrzewiowych kościołach beskidzkich – ołtarz drewniany jest dopuszczalny, pod warunkiem zachowania godnej formy. Wymóg kamiennej mensy obowiązuje bezwzględnie w przypadku ołtarza konsekrowanego.

Korpus ołtarza – stipes i jego formy historyczne

Korpus (łac. stipes) to podstawa, na której opiera się mensa. W ciągu dwóch tysięcy lat historii Kościoła wykształciły się trzy zasadnicze formy:

1. Ołtarz tumbowy – skrzyniowy, w kształcie sarkofagu, nawiązujący do starochrześcijańskich grobów męczenników w katakumbach. Najstarsze zachowane przykłady pochodzą z IV wieku (np. ołtarz w bazylice San Clemente w Rzymie).
2. Ołtarz menzowy na kolumnach – mensa wsparta na 1, 4 lub 5 kolumnach. Pięć kolumn symbolizuje Chrystusa i czterech ewangelistów; jedna – samego Chrystusa, „kamień węgielny” (Ef 2,20).
3. Ołtarz blokowy – typowy dla posoborowych realizacji, wykonany z jednolitej bryły kamienia, geometryczny, surowy w formie.

W polskich kościołach barokowych dominują rozbudowane korpusy z antependium – ozdobną przednią ścianą, często z płaskorzeźbą Ostatniej Wieczerzy lub baranka apokaliptycznego (Ap 5,6). W kościołach gotyckich (np. ołtarz Wita Stwosza w Krakowie, lata 1477-1489) korpus stanowił jedność z monumentalnym retabulum.

Ołtarz versus populum a tradycyjny

Po reformie liturgicznej Soboru Watykańskiego II (1962-1965) wprowadzono powszechnie ołtarze ustawione „versus populum” – twarzą do ludu. OWMR (nr 299) zaleca, „aby ołtarz wielki był zbudowany w oddaleniu od ściany, by łatwo można było obchodzić go dookoła i celebrować przy nim Mszę świętą twarzą do ludu”. W praktyce wiele kościołów polskich zachowało jednak oba ołtarze: dawny – przyścienny, mieszczący tabernakulum – oraz nowy, posoborowy, na którym sprawuje się Mszę. Takie rozwiązanie funkcjonuje m.in. w archikatedrze warszawskiej i w naszej parafii w Goliszowie.

Relikwiarz w ołtarzu – tradycja sięgająca katakumb

W korpusie ołtarza, w specjalnym zagłębieniu zwanym sepulcrum (łac. „grób”), umieszcza się relikwie świętych. Praktyka ta wywodzi się z III-IV wieku, kiedy chrześcijanie sprawowali Eucharystię na grobach męczenników w katakumbach rzymskich (Kalikst, Pryscylla, Domitylla). Św. Ambroży z Mediolanu pisał już ok. 386 r.: „Niech triumfujące ofiary spoczną na miejscu, na którym Chrystus jest ofiarą – On na ołtarzu, gdyż cierpiał za wszystkich; oni pod ołtarzem, ponieważ zostali odkupieni przez Jego mękę” (List 22).

Teologiczne uzasadnienie znajdujemy w Apokalipsie św. Jana: „Ujrzałem pod ołtarzem dusze zabitych dla Słowa Bożego i dla świadectwa, jakie mieli” (Ap 6,9). Sobór Trydencki (sesja 25, 1563) potwierdził kult relikwii, a Sobór Watykański II w Lumen Gentium 50 odnowił go w duchu pierwotnej tradycji.

Wymogi kanoniczne dotyczące relikwii ołtarzowych

„Pontyfikał Rzymski” (rozdz. IV, nr 5) precyzuje warunki, jakie muszą spełniać relikwie umieszczane w ołtarzu:

• Muszą być autentyczne – potwierdzone dokumentem (tzw. authentica) wystawionym przez kompetentną władzę kościelną (Watykańską Kongregację Spraw Kanonizacyjnych lub biskupa diecezjalnego)
• Muszą być znacznych rozmiarów – relikwia I stopnia (ex ossibus – kość) lub przynajmniej fragment ciała, nie zaś drobny pyłek
• Mogą to być relikwie jednego lub kilku świętych, niekoniecznie męczenników (zmiana z 1977 r.)
• Umieszcza się je w szczelnym metalowym pojemniku (zwykle ołowianym lub miedzianym) wraz z dokumentem autentyczności i pergaminem z aktem konsekracji

Sepulcrum zamyka się kamienną płytą (sigillum) i opieczętowuje pieczęcią biskupa. Otwarcie wymaga ponownej konsekracji ołtarza.

Relikwie w ołtarzach polskich – przykłady

W bazylice Mariackiej w Krakowie ołtarz główny zawiera relikwie św. Wojciecha. W ołtarzu kościoła Najświętszego Zbawiciela w Krakowie spoczywają relikwie św. Jana Pawła II (ampułka z krwią). W wielu nowo konsekrowanych ołtarzach po 2005 roku biskupi umieszczają relikwie św. Faustyny Kowalskiej, św. Maksymiliana Kolbego oraz bł. ks. Jerzego Popiełuszki – świętych szczególnie bliskich pobożności polskiej.

Tabernakulum – miejsce eucharystycznej obecności Chrystusa

Tabernakulum (z łac. tabernaculum – namiot) to zamykana szafka, w której przechowuje się Najświętszy Sakrament – konsekrowane Hostie. Nazwa nawiązuje do Namiotu Spotkania, w którym przebywała chwała Pana podczas wędrówki Izraela przez pustynię (Wj 40,34-38). Tabernakulum jest więc chrześcijańskim Namiotem Obecności.

Katechizm naucza wprost: „Tabernakulum powinno być umieszczone w kościele w miejscu najbardziej godnym z największą czcią. Godna forma, właściwe umiejscowienie i zabezpieczenie tabernakulum powinny sprzyjać adoracji Pana rzeczywiście obecnego w Najświętszym Sakramencie ołtarza” (KKK 1379). Paweł VI w encyklice Mysterium Fidei (1965) podkreślił realną, substancjalną i trwałą obecność Chrystusa pod postaciami eucharystycznymi – przeciw modernistycznym próbom symbolicznej reinterpretacji.

Wymogi techniczne i liturgiczne

OWMR w nr 314-317 określa szczegółowe warunki:

• Tabernakulum musi być nieruchome, wykonane z materiału trwałego, nieprzezroczystego i tak zabezpieczone, by uniknąć niebezpieczeństwa profanacji
• Powinno znajdować się w części kościoła „odznaczającej się szlachetnością, dobrze widocznej, godnie ozdobionej i sprzyjającej modlitwie„
• Obok tabernakulum powinna nieustannie płonąć specjalna lampka (tzw. wieczna lampka lub lampka sanktuaryjna), zasilana oliwą lub woskiem (zob. Kanon 940 KPK)
• Klucz do tabernakulum przechowuje proboszcz lub upoważniony kapłan

Wieczna lampka, zazwyczaj w czerwonym szkle (kolor symbolizujący Krew Chrystusa i miłość), pali się 24 godziny na dobę. W naszej parafii zużywamy rocznie około 35 litrów oliwy lampkowej – jeden zbiornik 0,5 l pali się około 5 dni.

Umiejscowienie tabernakulum – trzy modele

Po reformie liturgicznej dopuszczono trzy lokalizacje tabernakulum (OWMR 315):

1. W prezbiterium, poza ołtarzem, na którym sprawuje się Mszę – na osobnym filarze lub w dawnym ołtarzu głównym
2. W osobnej kaplicy Najświętszego Sakramentu, organicznie połączonej z kościołem i widocznej dla wiernych (rozwiązanie częste w katedrach i bazylikach)
3. W ołtarzu, jeśli nie jest on używany do celebracji liturgicznej (model tradycyjny, zachowany w wielu polskich kościołach)

Konferencja Episkopatu Polski w dokumencie „Eucharystia, miłość i życie” (2005) zaleca, aby w nowo budowanych kościołach tabernakulum znajdowało się w prezbiterium na osi głównej, dobrze widoczne dla wiernych już od wejścia. Zasada ta odpowiada polskiej pobożności eucharystycznej, w której adoracja Najświętszego Sakramentu – zwłaszcza w I czwartki i I piątki miesiąca – jest praktyką wielomilionową.

Materiały i forma artystyczna

Tabernakula wykonuje się najczęściej z:

• Brązu złoconego – klasyczne, najtrwalsze, używane w bazylikach
• Srebra próby 925 – zdobione emalią, w stylu romańskim lub bizantyjskim
• Drewna dębowego lub lipowego z metalową wykładziną wewnętrzną – typowe dla XX-wiecznych realizacji
• Kamienia (alabastru, marmuru) – rozwiązania monumentalne, np. w sanktuarium w Łagiewnikach

Wnętrze tabernakulum musi być wyłożone białą jedwabną tkaniną (korporał wewnętrzny lub specjalna podszewka). Drzwiczki tradycyjnie dekoruje się symbolami eucharystycznymi: pelikan karmiący pisklęta własną krwią (symbol Chrystusa według mistycznej tradycji średniowiecznej), baranek z chorągwią paschalną, kielich z hostią, monogram IHS (od greckiego Iesous – Jezus), winorośl z gronami (J 15,1).

Konsekracja ołtarza – obrzęd ustanawiający

Aby ołtarz mógł być nazywany „ołtarzem” w pełnym sensie liturgicznym, musi zostać konsekrowany przez biskupa. Obrzęd, opisany w „Pontyfikale Rzymskim” (rozdz. IV), obejmuje:

1. Modlitwę poświęcenia wzywającą Ducha Świętego
2. Namaszczenie mensy krzyżmem świętym w pięciu krzyżach konsekracyjnych – obfite, wcierane całą dłonią biskupa
3. Okadzenie – zapalenie kadzidła na pięciu stosach mirry i kadzidła bezpośrednio na mensie
4. Złożenie relikwii w sepulcrum (jeśli wcześniej nie umieszczono)
5. Nakrycie ołtarza obrusami (corporale i tobalia) oraz zapalenie świec

Po konsekracji ołtarz nie może być przesuwany ani używany do innych celów niż liturgiczne. Każdy ołtarz konsekrowany ma swoje święto rocznicy poświęcenia – dla ołtarza w naszej parafii w Goliszowie jest to 8 września (rocznica konsekracji przez bp. Ignacego Deca w 2008 roku). Tego dnia sprawujemy uroczystą Mszę z tekstami własnymi.

Sprzęty liturgiczne na ołtarzu

Podczas sprawowania Eucharystii na ołtarzu znajdują się ściśle określone przedmioty. OWMR (nr 117, 304-308) wymienia:

Świece – zwane wcześniej „kanonicznymi” – powinny być wykonane przynajmniej w 51% z wosku pszczelego (instrukcja Świętej Kongregacji Obrzędów Decem rationibus, 1916, podtrzymana w nowszych dokumentach). Wosk pszczeli symbolizuje czyste ciało Chrystusa – dziewicze, ponieważ pszczoły zbierają nektar bez zapłodnienia.

Ołtarz w teologii Jana Pawła II i Benedykta XVI

Św. Jan Paweł II w encyklice Ecclesia de Eucharistia (2003, nr 48) podkreślił: „Świątynia chrześcijańska jest właściwie zaprojektowaną przestrzenią celebracji eucharystycznej. (…) Centralne miejsce ołtarza, na którym przez znak sakramentalny uobecnia się ofiara krzyżowa, oraz centralne miejsce Najświętszego Sakramentu uobecnionego w tabernakulum, to dwa wzajemnie się tłumaczące elementy tej samej tajemnicy”.

Benedykt XVI w adhortacji Sacramentum Caritatis (2007, nr 69) dodał ważne pouczenie o orientacji modlitwy: „We wspólnym modleniu się 'ad orientem’ wyraża się eschatologiczne oczekiwanie. Wszyscy razem oczekujemy przychodzącego Pana”. Stąd w wielu kościołach zachowano dawny ołtarz przyścienny, a niektórzy kapłani – za zachętą papieża-emeryta – przywracają praktykę celebracji „ad Dominum”.

Papież Franciszek w motu proprio Desiderio desideravi (2022, nr 26) przypomniał, że „piękno celebracji nie może być zredukowane jedynie do kategorii estetycznych” – liturgia wymaga ars celebrandi, sztuki celebrowania, w której godność ołtarza, naczyń i szat odgrywa kluczową rolę formacyjną.

Praktyczne wskazania dla parafian

Zrozumienie symboliki ołtarza wpływa na sposób przeżywania Mszy świętej. Kilka konkretnych wskazań:

• Pokłon głęboki przed ołtarzem – przy wejściu i wyjściu z prezbiterium kapłani i posługujący czynią pokłon, a wierni – jeśli przechodzą przez prezbiterium – klęknięcie lub głęboki ukłon ku tabernakulum
• Genuflekcja przy tabernakulum – przy wejściu do kościoła oraz przed wyjściem przyklękamy na prawe kolano w kierunku Najświętszego Sakramentu (KKK 1378)
• Adoracja eucharystyczna – w naszej parafii w każdy czwartek od 17:00 do 18:00 oraz w I piątki miesiąca po Mszy wieczornej (18:30-19:30)
• Cisza w kościele – przestrzeń wokół ołtarza i tabernakulum domaga się ciszy modlitwy; głośne rozmowy są niewłaściwe
• Strój – przyjście do Komunii świętej wymaga stroju godnego: zakryte ramiona, brak strojów plażowych czy sportowych

Więcej o przeżywaniu liturgii znajdziesz w naszych artykułach: Liturgia Mszy świętej krok po kroku, Adoracja Najświętszego Sakramentu – jak się modlić oraz Architektura sakralna kościoła – prezbiterium, nawa, kruchta.

Najczęściej zadawane pytania

Czy ołtarz w każdym kościele musi mieć relikwie?

Po reformie z 1977 roku obecność relikwii w ołtarzu nie jest już bezwzględnie konieczna – OWMR (nr 302) zachowuje jednak ten zwyczaj jako „godny pochwały”. W praktyce biskupi diecezjalni umieszczają relikwie podczas konsekracji nowych ołtarzy, kontynuując tradycję sięgającą katakumb.

Dlaczego kapłan całuje ołtarz na początku Mszy?

Pocałunek ołtarza (osculum altaris) wyraża cześć dla Chrystusa – prawdziwego Ołtarza, Kapłana i Ofiary (KKK 1383). Symbolicznie odnosi się także do relikwii męczenników spoczywających w sepulcrum. Gest ten jest jedynym pocałunkiem przewidzianym w obrzędach Mszy świętej w Rycie Rzymskim.

Czy można dotykać ołtarza?

Ołtarz konsekrowany jest miejscem świętym (locus sacer). Dotykać go mogą jedynie kapłani, diakoni oraz upoważnione osoby (zakrystianie, ministranci podczas posługi). Wierni nie powinni opierać się o ołtarz ani kłaść na nim przedmiotów. Wyjątkiem są obrzędy małżeństwa, kiedy nowożeńcy mogą trzymać dłonie na mensie podczas złożenia przysięgi.

Co oznacza wieczna lampka przy tabernakulum?

Wieczna lampka, zwykle w czerwonym szkle, jest widzialnym znakiem obecności Chrystusa w Najświętszym Sakramencie (Kanon 940 KPK). Pali się nieprzerwanie 24 godziny na dobę. Tradycja sięga IV wieku, kiedy w bazylikach palono lampy przed grobami męczenników. Gaśnie tylko w Wielki Piątek i Wielką Sobotę, kiedy tabernakulum jest puste, a Najświętszy Sakrament spoczywa w „ciemnicy” i „grobie”.

Dlaczego po Vaticanum II w wielu kościołach są dwa ołtarze?

Reforma liturgiczna wprowadziła celebrację twarzą do ludu (versus populum), co wymagało nowego ołtarza w centrum prezbiterium. Dawne ołtarze przyścienne – często będące cennymi dziełami sztuki sakralnej – zachowano jako miejsca przechowywania tabernakulum oraz dla zachowania historycznego wystroju świątyni. Konferencja Episkopatu Polski w wytycznych z 1973 r. zalecała takie rozwiązanie zwłaszcza w kościołach zabytkowych.

Jak często konsekruje się nowy ołtarz?

Konsekracja ołtarza jest obrzędem jednorazowym – dokonywana raz, przez biskupa diecezjalnego lub jego delegata. Powtórna konsekracja jest konieczna tylko wtedy, gdy: 1) ołtarz został znacznie uszkodzony, 2) usunięto sepulcrum z relikwiami, 3) ołtarz został profanowany (np. przez akt świętokradztwa – zob. Kanon 1211 KPK). Każdy ołtarz konsekrowany ma własną rocznicę poświęcenia obchodzoną co roku.

Czy w ołtarzu może być umieszczone więcej niż jedno tabernakulum?

Nie. Kanon 938 §1 KPK stanowi jednoznacznie: „Najświętsza Eucharystia powinna być stale przechowywana tylko w jednym tabernakulum w kościele lub kaplicy”. Wyjątkiem są kaplice boczne lub kaplice adoracji – ale i tam obowiązuje zasada jednego tabernakulum z trwałą rezerwacją sakramentalną.

Co zrobić, jeśli upuści się Hostię na ołtarz lub na podłogę?

OWMR (nr 280) precyzuje: jeśli Hostia upadnie, należy ją z czcią podnieść. Miejsce, gdzie upadła, należy obetrzeć korporałem lub purifikaterzem, a wodę z tego obmycia wlać do sacrarium – specjalnego umywalnika w zakrystii, który spuszcza wodę bezpośrednio do ziemi (nie do kanalizacji). Każda parafia ma takie sacrarium, w naszej znajduje się w zakrystii po lewej stronie.

Krzysztof Wolski

Redaktor serwisu parafia-goliszew.pl, pasjonat historii lokalnej i kronikarz życia społecznego. Od lat związany z regionem, dba o to, aby najważniejsze informacje z życia parafii docierały do każdego mieszkańca w sposób rzetelny i przystępny.